Castromaior, un castro á beira do Camiño

“O tempo toma posesión dun pasado que nunca parte.
Vexo a sombra na sombra, as escritas palavras 
a despertar na escrita no papel. Vexo a luz na luz 
mentres dormes e o sol imitas. Chega un brando siléncio 
violeta e non vexo a noite e desaparece si a leo”
Cesáreo Sánchez, Castromaior. A escrita do silencio 

A rentes mesmo do sempre concorrido Camiño Francés, na parroquia portomarinense de Santa María de Castromaior, localízase o castro que deu nome a esta pequena contorna dende os xéneses da nosa longa e turbulenta civilización. As mouras i enferruxadas lousas que conformaban os muros daquela primitiva cidadela de Castromaior, remanecerían da terra e do esquecemento colectivo cos primeiros estudos e traballos arqueolóxicos acometidos a partires do ano 2006.

O Castro de Castromaior foi debidamente catalogado no ano 1992, así como incluído no Inventario Xeral de Xacementos Arqueolóxicos do noso país. Mais a primeira referencia a este poboado castrexo data de moito antes, concretamente do ano 1840, e corresponde aos escritos do político Pascual Madoz. A cronoloxía da exhumación arqueolóxica desta cidadela castrexa comezaría no 2006 cos primeiros estudos que propiciarían os traballos de escavación e delimitación que posteriormente se sucederían até o ano 2013. 

A vida en Castromaior comezaría a xermolar na Idade do Ferro, crese que arredor dos séculos V ou IV denantes de Cristo, posiblemente a época de maior esplendor da cidadela, e permanecería habitado até os séculos I denantes de Cristo e o I despois de Cristo. Coa chegada dos romanos, o castro comezaría a ser presa do abandono. A comezos da Idade do Ferro, as vivendas orixinais daquel poboado serían erixidas con madeiros e ramaxes, mais crese que froito dun gran incendio no poboado, comezaríanse a construír posteriormente as pétreas vivendas que hoxe se presentan ante nós espidas, desteitadas e baleiras. 

Dende o húmido e verdescente adarve desta ancestral cidadela, soterrada e renacida polo tempo, albíscanse con claridade as pegadas romanas na ordenación e na estrutura dos seus restos; na linearidade das rúas, na angular cuadratura das vivendas, no rexo e monumental acceso ás entrañas do recinto. Segundo os técnicos que levaron a cabo os traballos arqueolóxicos en Castromaior, este xacemento atópase nun bo estado de conservación, polo que ofrece moita esperanza de cara a seguir traballando nel no futuro. De feito, so se ten escavado unha décima parte da totalidade do castro. 

Mais se algo ten de especial este xacemento de Castromaior, é que posúe a singularidade de ser o único castro que fica a rentes do Camiño de Santiago. E nin máis nin menos que no itinerario do Camiño Francés. Oxalá algún día poidamos desenterrar a totalidade das ruínas deste Castro de Castromaior para que os milleiros de peregrinos que camiñan ata Compostela, poidan deterse por un intre a contemplar a orixe deste pobo, as fondas raigames desta terra na que “o tempo toma posesión dun pasado que nunca parte”. 

As mouras ruínas do asolagado Castro Candaz

“Caudoso rio, qu'en leito d'ouro
Cruzal-as veigas d'a terra miña,
Sempre antre mainas
E olentes brisas;
Ti, qu'adiviñas d'os altos castros,
D'os llanos secos, d'as mouras ruinas
As cén hestóreas,
Tristes, y-antigas”
Amador Montenegro, Muxenas

Coido que até do mesmo infortunio, ás veces emerxe algo positivo. Iso pensei cando contemplei a furia coa que as xigantescas ondas do mar do Rostro desenterraban os restos do cargueiro portugués “Silva Gouveia”, devorado por este mesmo mar hai cousa de 90 anos, e iso mesmo quixen volver a pensar cando este outono, por mor da seca, albiscaría as “mouras ruinas” do asolagado Castro Candaz. Namentres descendía polos lugares de Mosteiro e Xillán, na parroquia chantadina de Pedrafita, a través dun máxico sendeiro que descende entre infinidade de cepas de mencía cara o recuncho do Miño onde se erixe o Castro Candaz, decateime do moito que está a mudar a verdescente e característica paisaxe da nosa Galiza. 

Como consecuencia da desgraza que están a supoñer as secas, cada vez máis habituais no noso país, o Miño semella outorgarnos o privilexio transitorio de deleitarnos coa presenza dun dos seus meirandes tesouros, o senlleiro Castro Candaz, que dende a creación do Encoro de Belesar quedaría somerxido baixo destas augas doces, frías e transparentes. O Castro Candaz é un pequeno recuncho de inmensa historia onde se mesturan as ruínas dun poboado castrexo e dunha fortaleza medieval. Á marxe dos abondosos prexuízos que a bo seguro puido orixinar a construción do Encoro de Belesar, como privarnos da presenza continua desta histórica alfaia chantadina; parece evidente que o feito de que o castro quedase anegado baixo das súas augas contribuíu en grande medida a que se presente nos nosos días nun excelente estado de conservación. 

Resulta un auténtico privilexio podermos arribar a este histórico outeiro de Castro Candaz e transitar os intricados camiños que conforman as pequenas e cuadrangulares construcións erixidas con negra lousa chantadina. Non resulta doado percorrer estas “mouras ruinas” sen deixar de maxinar “as cén hestóreas, tristes, y-antigas” que agocha o Castro Candaz, este tesouro fuxidío protexido polas augas. Nada máis atravesar o único vieiro de acceso a esta pequena península, orientado cara poñente, decateime do importante que foron dende sempre estas augas do Miño para garantir o porvir e a protección dos seus antigos moradores. Segundo contan os máis vellos, coa chegada do Imperio Romano erixiríase unha fortaleza no Castro Candaz para conter a furia, o asedio e os ataques dunha poboación nativa que loitaba por defender o que era seu.  

Segundo semella testemuñar o memorial nobiliario dos Camba, o forte de Castro Candaz foi fundado polo cónsul romano Lucio Cambero e sería o berce no que se orixinarían as liñaxes dos Camba e dos Taboada. Segundo ten contado tamén o mestre e escritor Manuel Formoso Lamas, durante a segunda vaga de invasións normandas, as tropas viquingas, unha vez coroada a Serra do Monte Faro, rematarían por arribar a Chantada, onde arrasarían a vila, obrigando aos nobres da contorna a refuxiárense no Castro Candaz, custodiado pola familia dos Erice ou Eriz. Coa axuda e protección das tropas do Rei Ramiro I de Asturias, os viquingos non tardarían en ser derrotados. Crese tamén que ó longo da Idade Media, a fortaleza do Castro Candaz puido estar vinculada a algún tipo de porto mediante o cal atravesar o Miño por esta contorna. 

Como tantas outras fortalezas do noso país, o forte do Castro Candaz remataría por ser reducido a escombros durante as Revoltas Irmandiñas, mais pouco tempo despois sería reconstruído por orde da Casa dos Taboada. Nos últimos tempos, e ca fin de cultivar a vide, erixiríanse socalcos arredor do castro que modificarían de xeito significativo a arquitectura de toda esta contorna. Coa creación do Encoro de Belesar, xa na década dos 60 do século pasado, as augas do Miño asolagarían por completo o Castro Candaz e silenciarían para sempre a súa historia. Ás veces, somentes cando o Miño enferma, cando o seu leito ensume por mor das longas secas, emerxen as pantasmas e a feiticeira silueta do senlleiro Castro Candaz. 

Oxalá non tiveramos o pracer de coñecernos, -pensei-, namentres me despedía deste pequeno outeiro de historias afundidas. Oxalá as augas do Miño te asolaguen axiña; no canto de non volver a ollar, endexamais, o celme verdescende da Galiza.

Renace das súas cinzas o Castro da Cidá

“Q'a libre Boyana
De nos ouza e fale;
E digan os castros,
E digan os vales,
E os pinos de Suevia
Q'os céfiros branden:
Certo, este hé dos fortes,
Que nobres combáten;
E leva grabado,
Na testa radiante,
Cal fero lostrégo, grandioso e sublíme,
O sello dos grandes”
Eduardo Pondal, Queixumes dos pinos

Este pasado mes de novembro, xusto denantes de arribar até o Faro do Cabo Corrubedo, achegámonos até un dos recunchos máis históricos e senlleiros do concello coruñés de Ribeira; o Castro da Cidá. Este poboado castrexo, que conta con máis de 2.500 anos de historia, localízase sobre dun cumio da parroquia de San Paio de Carreira dende o que se albisca unha impresionante panorámica do Parque Natural das Dunas de Corrubedo e da entrada da Ría de Arousa. Ascendemos os pouco máis de 200 metros de altitude do Monte do Castro, e denantes mesmo de achegármonos á cima, quedariamos fascinados con aquel enorme penedo coñecido como a Pedra da Rá, así como ca espectacular i engaiolante paisaxe, aquel perfecto balcón natural sobre do Atlántico que se albiscaba xusto detrás. 

Semella máis que evidente que esta elevada i estratéxica paraxe constituía un lugar perfecto para o asentamento dunha gran comunidade castrexa. Dende eiquí, aqueles habitantes da Idade do Ferro posuían unha privilexiada visión sobre de contorna que os arrodeaba e até sobre das terras que se perdían alén do horizonte.  Achegámonos até estoutra cima do Barbanza, até estoutro outeiro onde se localizan as ruínas deste castro recentemente escavado, deste castro fortificado que até non fai moito ficaba asolagado baixo da húmida i enraizada cortiza terrestre. 

Á fin estabamos a pisar o chan dos nosos devanceiros, o pétreo chan do elevado e impoñente Castro da Cidá, un gran asentamento castrexo arrodeado por tres liñas de murallas que se erixe sobre do mar e sobre das terras da contorna. Nada máis penetrar pola muralla superior desta impresionante cidade en ruínas, puidemos albiscar pequenas vivendas de planta circular, cuadrangular e algunha que outra rectangular con vértices redondeados.  O conxunto arqueolóxico abrangue uns aproximados 20.000 metros cadrados, mais somentes sería escavada unha pequena parte. 

Este castro foi erixido sobre a rudeza dun afloramento granítico, sobre a núa osamenta da terra. Aínda se poden ollar as cicatrices do pasado nas rochas que arrodean hoxe en día o vértice xeodésico. Naquelas rochas achamos pías rabuñadas na pedra, algunhas delas con desaugadoiros, que aínda contiñan auga, que aínda reflectían as infindas cores do ceo. Por outra banda, tamén puidemos observar marcas de cuñas na rocha que, coma trabadas de xigante, testemuñan a extracción masiva de pedra para a construción levada a cabo entrámbolos anos 50 e 80 do pasado século XX, Este castro segue a ser obxecto de estudo, polo que é bastante probable que nun futuro non moi afastado se continúen a realizar traballos arqueolóxicos. 

Malia que os traballos se levaron a cabo en tan somentes 750 metros cadrados dos 20.000 totais, tanto o número de cabanas achadas, unhas 15, como a superficie total do castro; fai pensar aos arqueólogos que se trata dun conxunto dun tamaño similar ao veciño Castro de Baroña. Segundo relata Miguel Vidal, que dirixiu os traballos arqueolóxicos, neste Castro da Cidá puideron chegar a ter cohabitado preto dun cento de persoas. Na segunda fase de escavacións, sairían á luz cinco pezas de pasta vítrea que segundo Vidal puideron formar parte dunha pulseira ou dun colar. Oxalá poidan ter continuidade estas tarefas arqueolóxicas no futuro, oxalá se siga a investigar sobre deste importante castro que até fai cousa dun par de anos ficaba baixo dun manto de toxos e silvas, na máis escura e profunda sima da nosa memoria colectiva.

Despedímonos destoutro castro galego albiscando no horizonte o Areal do Vilar, Aguiño, Sálvora, O Grove, Corrubedo; a inmensidade do mar da Arousa Norte e a monumentalidade destes montes antergos que conforman a erma e impoñente Serra do Barbanza. 

O Castro de Santa María de Cervantes

“D' unhas cantas alancadas
deixou atrás a parroquea,
e logo colleu ôs outros
ôs comenzos d' unha costa
qu' hay que subir, pra chegar 
â cas' en que vive Rosa, 
qu' é a pirmeira d' o lugar
dond' acontec' esta hestoria, 
conocido por Labrada; 
lugar, segun din as crónecas, 
dond' un rey mouro algun dia
tivo a córte, n-unha cova 
qu' hay n-o coruto do castro, 
donde deixou a coroa
cando fuxiu d' os cristianos;
mais, pol-o visto, enterrouna
tan ben, que ninguen' atopa. 
Com' era d' ouro macizo, 
con moitas pedras prezosas, 
moitos foron á cavar
por ver si daban co-a xoya, 
pero dicen qu' un encanto
sacáballes logo a forza,
e o pouco tempo, cansados
todos, tiñan que dar volta”
Xesús Rodríguez López, Cousas d' as mulleres e outras poesías

Este pasado outono, como cada ano por estas grises e húmidas datas, interneime na sempre impoñente Serra dos Ancares para osixenar os meus pulmóns e procurala calma. Desta volta non levaba grandes pretensións nin moita equipaxe, e as presas tiven a ben deixalas na casa. Interneime paseniño nesta nosa Reserva da Biosfera na compaña do meu amigo Xoán para volver a percorrer as faldras da montaña galega e coñecer algún que outro recuncho afastado e perdido neste asedio de picos, campas e devesas, neste atroz campo de guerra de lobos e rebezos, de corvos e xenetas. Collemos rumbo cara a parroquia do Castro de Santa María, no concello lugués de Cervantes, co propósito de achar un interesante poboado castrexo localizado nunha lomba sobre do Río Quindós, un afluente do Navia, e a carón mesmo da antiga igrexa parroquial. Nada máis chegar ó lugar, un outeiro dominado pola igrexa e o castro dende o que se divisa unha mesta fraga que nutre o curso do Quindós, sorprendeunos comprobar a altitude que atesouraban aquelas construcións castrexas así como o grosor e a aparente robustez dos seus muros. 

O Castro de Santa María de Cervantes foi estudado entrámbolos anos 1995 e 1996. Froito destes estudos, nos que se levarían a cabo escavacións en tan somentes unha décima parte da súa superficie, concluíuse que data da Idade do Ferro, de entrámbolos séculos I e II despois de Cristo, e sairían a luz restos de gran interese que na actualidade se conservan no Museo Provincial de Lugo. Nestas escavacións serían documentadas un total de 23 construcións domésticas, así como rueiros, canles, escaleiras e até sistemas de drenaxe. Nunha das construcións de uso doméstico acharíase un andar superior, no interior de algunha que outra serían achadas tamén lacenas de pedra, e mesmo serían documentados numerosos marcos de madeira das portas daquelas primitivas e ancestrais construcións. Centurias despois, concretamente entre os séculos XIII e XIV, sobre das ruínas deste castro construiríase unha necrópole medieval que dispuña dun total de 63 sepulturas, en moitas das cales se puideron achar restos óseos. 

Ollamos a grandeza deste castro dende o adro da pequena igrexa parroquial de Santa María, que recentemente fora restaurada e amosábase lustrosa, branca, inmaculada. Logo de cavilar no devalar dos séculos, na evolución da nosa estirpe e no moito que mudamos os nosos hábitos de vida, decidimos deixar tras de nós este histórico e silencioso recanto do Concello de Cervantes, este robusto asentamento castrexo dos Ancares para continuar coa nosa curta pero intensa estadía. Liscamos baixo o manto das húmidas néboas matutinas; o telón do mundo dos soños, o alento vital dun novo día. 

Os segredos do Castro de A Subidá

“Os camiños brancos
po-la mare van,
os camiños pretos
debaixo do chan.
Fuxindo van os mascatos
pra illa de San Martín,
a galerna ven por fora
mariñeiro de Marín.
Brúa a noite,
ferve o mar,
ruxe o ceo,
manda o ár.
Xa fuxin d-aldeia
onde tiña o lar…
¡Ven caracoliño
pra sentir o mar!”
Mª do Carme Kruckenberg, Obra poética case completa: 1953-1999

Deixei tras de min o Castro de Castrolandín, no Concello de Cuntis, para procurar agora outra cidadela castrexa, rabuñada das terras pontevedresas, que se localiza na ladeira dun outeiro do Concello de Marín; non moi lonxe, monte arriba, dos senlleiros Petróglifos de Mogor. Moi preto de ambos localízase tamén un dos poucos menhires que aínda sobreviven neste noso húmido e verdescente país; o menhir de Currás. Marín é, coma tantos outros municipios da provincia de Pontevedra, unha alfaia de achados megalíticos, unha terra de sacros outeiros onde hoxe remanecen castros, petróglifos, necrópoles e menhires. Desta volta andaba na procura do pequeno Castro de A Subidá, localizado no Alto da Porteliña, entre as parroquias de San Xián e San Xurxo de Mogor. Ascendín paseniño o outeiro, que me conduciría dende a Escola Naval Militar de Marín até o devandito Alto da Porteliña, seguindo os claros e abondosos indicadores que existen ó longo deste treito. A medida que ía ascendendo decataríame da inmellorable panorámica que se albiscaba da vila e do porto de Marín dende este outeiro dos nosos devanceiros. Achei os muros do Castro de A Subidá unha mañá calquera, aproveitando o repentino refulxir dun sol que non acostumaba deixarse ver, neste abril de refraneiro. 

O nome destoutro castro pontevedrés, “A Subidá” ou “A Sividá”, semella derivar do latín “civitatem”, en clara referencia á cidade castrexa que se establecería neste impoñente outeiro da actual vila de Marín entre os séculos IX denantes de Cristo e I ou II despois de Cristo. Os habitantes deste castro terían que construír terrazas a distintas alturas para salvar a forte pendente do outeiro denantes de erixiren os seus fogares, que ficarían arrodeados por murallas. Os vestixios que hoxe fican desenterrados destoutro outeiro pontevedrés representan tan somentes o 1% da superficie total do castro e pertencen ás primeiras fiadas dunhas estruturas que serían erixidas e habitadas entrámbolos séculos I denantes de Cristo e I despois de Cristo. Durante os traballos arqueolóxicos, levados a cabo no ano 2011, serían achados numerosos restos que nos achegan ó xeito de vivir daqueles nosos devanceiros, tan afastados de nós no tempo pero tan preto de nós no espazo. 

Por unha banda serían achados numerosos restos óseos de vacas, porcos, cabalos, ovellas e cabras; o que denota que aqueles habitantes xa criaban animais para o seu autoconsumo, aínda que non se descarta que algunha das mostras atopadas pertencese tamén a pezas de caza.  Por outra banda tamén serían achados pequenos e numerosos muíños de pedra de dous tipos, uns de morfoloxía circular e outros naviculares; estes últimos son os máis antigos. Estes utensilios eran imprescindibles na vida cotiá dos nosos devanceiros para realizar a moenda do cereal así como doutros moitos froitos da fraga como landras ou abelás. Tamén serían achados numerosos fragmentos de olas, cazolas e vaixelas queimadas, así como ánforas procedentes do intercambio mercantil que estes castrexos tiñan con outras civilizacións, ó igual que Neixón e outros castros costeiros. Mais destaca, entre os achados, a presenza de até cinco cuncheiros nos arredores do castro. Nas escavacións do ano 2011 sería escavado un deste cuncheiros e nel acharíanse cunchas de mexillóns, de ostras, de lapas, de ameixas e de caramuxas. Estes cuncheiros fálannos da importancia que terían estes froitos do mar, ó igual que os da fraga, na dieta dos nosos devanceiros. 

Crese que as tres estruturas circulares que hoxe se poden ver tralos traballos arqueolóxicos poida que formasen parte dunha mesma unidade doméstica: unha delas serviría de vivenda, outra de almacén e unha terceira de uso descoñecido; quen sabe se pra gardalos animais. O pavimento interior das construcións sería de xabre e no exterior, de terra e de pedra. Logo de contemplar estoutro castro pontevedrés, estoutra cidá castrexa desenterrada antonte neste outeiro de Marín, lisquei do chan dos devanceiros, ou como diría Mª do Carme Kruckenberg, “Xa fuxin d-aldeia onde tiña o lar…” a estirpe primixenia dunha parte do noso ser.

As bestas, sentinelas do Castro de Castrolandín

“Estampida de equinos de mercurio
en tempo estraño de recordo abisal,
cando a poesía ten por fin
que cada cal persista na súa natureza,
cabalos, cabalos, cabalos, cabalos,
eguas como furias felices a galope, 
bestas correndo núas en todas as direccións
cara á unidade onde os sexos se confunden,
eguas voadoras de vapor azul
sobre fugaces hipocampos flotantes,
primordiais cabaleiras hermafroditas
montando a cicatriz aberta en vulva
dos cabalos andróxinos,
cuadrúpedes conxugando verbos 
indicibles máis alá do amor
percorrido por un cabalo preso
en quince mil eguas libres,
por milleiros de poldras e de poldros
saíndo en vórtice da cova 
do clítoris piafante en plenitude
máis aló do couto,
máis alén do curro,
máis alá do castro”
Claudio Rodríguez Fer, Terra extrema de radiación amorosa

Xa facía tempo que non tiña o pracer de visitar e coñecer un de tantos castros espallados ó longo e ó ancho da provincia do Lérez. Dende aquelas inesquecíbeis viaxes nas que tiven a oportunidade de descubrir os meirandes segredos do Castro de Santa Trega, o de Troña ou o da Lanzada, que visitei este pasado verán, non volvín a percorrer os pétreos e desenterrados fogares dos nosos devanceiros por antr’estas terras pontevedresas. Desta volta quixen achegarme até a parroquia de Santa María de Cuntis, i en concreto até o lugar de Castrolandín. Estas terras fican ateigadas de xacementos arqueolóxicos, de dolmens, de castros, de petróglifos...; son terras de longa historia somerxida.  

Logo de ascender o elevado outeiro onde se localiza unha das cidadelas castrexas máis recentemente estudadas i escavadas do noso país, a de Castrolandín, albiscaría dende o alto das súas murallas, como diría o gran Claudio Rodríguez Fer; “cabalos, cabalos, cabalos, cabalos” que semellaban vixiar os pequenos fogares castrexos recuperados e manter a liña a herba verdescente que medra no Chan do Castro. Comezaría a camiñar por estoutro castro pontevedrés, que tivo un período de ocupación que vai do século IX denantes de Cristo ó I despois de Cristo, marabillado pola vertixinosa paisaxe que se divisa dende este outeiro dos montes de Castrolandín, dende este amplo miradoiro natural, dende estoutro antigo fogar dos devanceiros.

Este poboado fortificado de Castrolandín, polo que parece, ten as súas orixes aló polo século IX denantes de Cristo, e por aquel entón as vivendas serían erixidas con materiais orgánicos como madeira, palla, adobes; conformando pequenas cabanas. Sería co paso das centurias cando comezarían a erixirse as primeiras construcións de pedra e de planta máis ou menos circular. Co paso do tempo chegarían os romanos, e con eles, as vivendas de planta cuadrangular. Poida que os tempos máis ledos deste castro tivesen lugar xusto antes da chegada dos romanos, aló polo século I denantes de Cristo. Por aquel entón, o castro xa posuía un importante número de habitantes, hai quen fala de máis dun cento, así como impoñentes murallas e foxos. Mais coa chagada dos romanos, o poboado iría vertendo a poboación cara os mesmos pés do outeiro, cara o que hoxe coñecemos como a vila de Cuntis.

Os motivos principais do progresivo abandono do castro serían tanto a proximidade do lugar de Cuntis co Río Gallo como o establecemento dun complexo termal coñecido na época como Terra Termarum. I este mesmo nome sería rescatado por un grupo de veciños, xa ano 2000, para crear a fundación homónima, a Fundación Terra Termarum. Esta fundación nacería dun acordo entre o Concello de Cuntis, a Asociación de Amigos dos Castros e a Comunidade de Montes de Castrolandín co obxectivo de desenterrar, estudar, protexer e pór en valor este delicado e importantísimo achado. Grazas a este grupo de veciños hoxe podemos achar un castro recuperado, debidamente coidado e sinalizado, amais de ter a oportunidade de visitar o centro de interpretación que esta fundación ten localizado no centro da vila de Cuntis e no cal se poden observar os numerosos achados de Castrolandín, como muíños de man, pezas cerámicas, teares e diverso material doméstico. 

Aqueles cabalos, bestas e poldros, aquela pequena familia equina que vixiaba e coidaba deste castro de Castrolandín semellaba comezar a poñerse nerviosa coa miña presenza, sempre tan inqueda e bulideira. Decidín non seguir perturbando a paz destes animais nin a das pantasmas que aínda habitan este asentamento, e logo de percorrelas súas murallas, os seus máis de 1000 metros cadrados de xacemento escavado e a impresionante panorámica que se abre ós seus pés, despedinme destoutro castro pontevedrés, destoutro tesouro castrexo rabuñado das terras galegas, desenterrado do tempo e vixiado por “eguas como furias felices a galope, bestas correndo núas en todas as direccións”.

Os tesouros do Castro de Elviña

“BRIGANTIUM DEVÉN DE LONXE, DA MAROLA CHEGA
a auga que salpica a luz e canta nos pasares.
Arrieiro viaxa de aló do Miño en Baixo e sabe
a herdanza da nobreza.
Aquí é tamén a ponte que mira o mar alzado
de furias e arroaces cando Artabria era o golfo
dos agochos na invernada: sete naos levan
sete historias de singrar na proa as marabillas
do Medulio labrado de abellas coma torques.
E hoxe ruben os balandros polo río aquel
ata chegaren ao pé da parafita en danza
na memoria de nós”
Xosé Vázquez Pintor, Seara

Retornei á miña amada cidade de cristal, ó meu antigo e ocioso espazo de estudo, traballo e aluguer, á Coruña que me veu sorrir e crecer, á cidade que me amosou o mastro e as brancas velas da liberdade. Retornei á Coruña trala terceira oportunidade, tras dun mar de lembranzas e de brumas fuxidías, para transitalas súas veas de alcatrán e ollar a través das súas brancas galerías a luz e a maxia que deixei nesta cidade; media vida, media alma e medio corazón naufragados nos areais do Matadoiro, Adormideras, Orzán e Riazor. Desta volta, amais de visitar as rúas que foron o escenario da miña anhelada estadía, retornaría a un recuncho da Coruña que somentes tivera a oportunidade de coñecer unha vez na miña vida, un espazo que malia ficar presente na miña mente, pouco puiden gozar e coñecer un día. 

Desta volta quixen retornar ós montes da Zapateira, onde tiven oportunidade de vivir durante un par de anos e onde puiden volver a visitar tamén ós meus antigos caseiros, para logo descender paseniño cara o campus universitario da Coruña e presentarme ante os mesmos pés do recuncho máis histórico desta urbe ventosa e atlántica, desta cidade de vidro e marusías. Estaba ante o senlleiro Castro de Elviña, ante unha das máis coñecidas cidadelas castrexas do chan galiciano. Este castro coruñés, declarado Monumento Histórico Artístico no ano 1962, comezaría a ser estudado i escavado na década dos anos 40. Estes estudos arqueolóxicos estenderíanse até os nosos días e pasarían por distintas etapas. A primeira delas levaríase a cabo entrámbolos anos 1947 e 1952 i estaría dirixida por José María Luengo e Luís Monteagudo.

Entrámbolos anos 1980 e 1985 levaríanse a cabo novos estudos i escavacións, desta volta dirixidas por Felipe Senén López Gómez e promovidas polo Instituto de Estudos Galegos "Padre Sarmiento", tratando de recuperar e pór en valor as estruturas que xa ficaban ó descuberto máis que sacar á luz novos achados. Logo desta segunda intervención, o castro presentaría unhas óptimas condicións para a súa futura conservación e para o propósito da súa promoción e posta en valor. Mais a partires do ano 2002 comezaría unha terceira etapa de estudos i escavacións que chegarían até os nosos días e nas que se conseguiu sacar do esquecemento unhas ruínas que parecían volver comezar a ser devoradas pola maleza e polos anos de estancamento. Durante estas escavacións iniciadas no ano 2002, acharíanse probas contundentes que semellaban apuntar a que o castro era considerablemente máis grande do que se pensaba, atesourando unhas sete ou oito hectáreas e unha poboación duns 2.000 habitantes aló polo ano 50 despois de Cristo. 

Xa no ano 2015 tería lugar o derrubamento dunha torre de alta tensión que se localizaba no mesmo cumio do castro, entorpecendo a boa conservación e a estética que deben presentar este tipo de conxuntos arqueolóxicos. Durante ese mesmo ano, ós poucos días de ser retirada a torre de alta tensión, o goberno local aprobaría a saída a concurso do proxecto de escavación deste castro ca fin de consolidar as zonas xa descubertas e dotalas dun contexto arqueolóxico coherente que resulte atractivo para o público. Rozaríase a contorna do castro e marcaríanse os camiños circundantes para contrastar i evidenciar a presenza das ringleiras de murallas e as pequenas construcións. Como resultado dos diferentes estudos e traballos arqueolóxicos levados a cabo neste Castro de Elviña, chagaríase a calcular un período de ocupación que se estendería dende o século III denantes de Cristo até o século IV despois de Cristo, tempo no que o castro sería abandonado de xeito definitivo. Crese que a súa poboación se iría trasladando de xeito progresivo até a Brigantium.  

O Castro de Elviña está formado por tres recintos amurallados entre os que destaca o recinto que arrodea a croa, que atesoura unha entrada monumental conformada por dúas torres semicirculares e uns muros duns catro ou cinco metros de altura. No seu interior localízase a meirande parte das pequenas construcións de plantas máis dinámicas e circulares. É posiblemente nas terrazas inferiores e na franxa sueste da cidadela onde se poden observar diversas construcións principalmente de planta cadrada, así como un impresionante e singular pozo alxibe. Os recintos inferiores amosan unhas murallas de menores dimensións que as da croa. Como resultado dos diferentes traballos de escavación no castro, en concreto nos desenvolvidos aló polo ano 1947, sairía á luz “O Tesouro de Elviña”, un conxunto de pezas áureas que serían trasladadas ó Museo Arqueolóxico e Histórico do Castelo de San Antón da Coruña para a súa conveniente protección, conservación i exposición. 

Este “Tesouro de Elviña”, que consta dun conxunto de diadema-cinto, gargantilla e colar de ouro, sería estudado pola Universidade Internacional Menéndez Pelayo durante un curso de verán. Outra das conclusións máis evidentes extraídas dos estudos levados a cabo no castro, i en boa parte pola convivencia de construcións de plantas circulares e cuadrangulares, é que tería cando menos  dous niveis de ocupación; un prerromano e outro da época romana. Resulta realmente sorprendente coñecer castros coma este de Elviña ou como o castro ourensán de San Tomé; tan preto das grandes cidades, tan preto dunha mesma civilización que, cega pola súa propia evolución, foi esquecendo as súas raigames. Canto contraste existe entre esta pequena e primitiva cidadela e a cidade que agora conforma o seu máis inmediato horizonte. 

Ficaría realmente impresionado con este senlleiro pero á vez tan descoñecido castro coruñés, con esta cidadela acalada i esquecida, con estes pétreos tesouros de Elviña. I é que este de Elviña é un castro no que se pode ver de xeito evidente o paso desas dúas civilizacións que para ben ou para mal terían que convivir conxuntamente na meirande parte dos castros galegos; a castrexa e a romana. Proba desta primeira quedan as pequenas construcións curvas e circulares, e proba da segunda quedan as estruturas de planta cuadrangular, as escaleiras dos accesos ou a estrutura que arrodea o pozo alxibe. Canto tempo pasou xa dende aquela iniciática visita, dende aquela primeira vez que pisei este castro. Daquela visita lembro unha gran cantidade de construcións que ficaban en estudo e protexidas baixo de negros plásticos suxeitados co peso de pedras medianeiras. 

Despedinme deste Castro de Elviña, desta paraxe que lembraba en estudo e ateigada de plásticos, valos e áreas perimétricas, desta paraxe milenaria que lembraba baixo dunha torre de alta tensión que dividía o ceo do castro con tres ringleiras de cables, albiscando a miña amada Coruña no horizonte, a Brigantium que noutros tempos faría deshabitar este castro, que o levaría a ser devorado polo avance do tempo e da vexetación. Fuxín ca certeza de que este castro será algún día, máis pronto que tarde, o museo á intemperie máis histórico da cidade, un baluarte que siga a alumar dende o seu outeiro, ó igual que a Torre de Hércules, a historia máis esquecida da cidade e a testemuñar para sempre as nosas orixes, as nosas raigames; a “memoria de nós”.

O castro costeiro da Lanzada

“¿Non vistes no mato
a vez que un jovenco
perdeu súa nai
e dá muitos berros?

¿Ouvistes o ruído
que fai con os ventos
o mar da Lanzada
cando está enquieto?

¿Vos lembra do estrondo
que fai no inverno
o trebón con raios,
centellas, lostregos?”
Padre Sarmiento, Coloquio de 24 gallegos rústicos

Retornamos ás Rías Baixas para tratar de achar outro importantísimo asentamento castrexo, outro castro mariñeiro, -coma Neixón, Baroña ou Achadizo-, que se localiza no extremo dunha das praias máis grandes e senlleiras do noso país; a da Lanzada. Para darmos con estoutra pequena pero importantísima cidadela castrexa tivemos que dirixirnos até a parroquia de Noalla, pertencente ó concello pontevedrés de Sanxenxo. A carón deste pequeno castro xa tiveramos ocasión de visitar e coñecer, fai cousa duns anos atrás, a Capela da Nosa Señora da Lanzada e algunha que outra capeliña da beiramar como a da Toxa; ateigada de nácara e de brancas cunchas de vieira. Nada máis  chegar ó aparcadoiro da Capela da Lanzada, albiscaríamos á nosa esquerda o castro que procurabamos. O Castro da Lanzada aséntase sobre dunha pequena punta terrestre que penetra no mar, nas inmediacións dos restos dunha fortaleza medieval coñecida como a Torre da Lanzada. I é que este recuncho da Lanzada foi unha superposición de diversos asentamentos cunha ocupación continuada duns 2000 anos. Dende o século VIII denantes de Cristo sucedéronse un castro, un emporio comercial, unha factoría de produtos mariños e unha necrópole romana, amais dunha fortaleza e unha capela medievais.  

Este Castro da Lanzada foi un poboado castrexo aberto ó mundo que data do século VIII denantes de Cristo e que contén unha necrópole que foi empregada até os séculos III a IV despois de Cristo. Eiquí achouse un importantísimo número e variedade de produtos importados. Isto fainos pensar que puido existir un emporio ou centro comercial dende finais da Idade do Ferro. Crese que dende o século V denantes de Cristo, comerciantes fenicios e púnicos fixeron deste recuncho da Lanzada un dos meirandes puntos de intercambio comercial do noroeste peninsular, en boa parte debido ó ouro e ó estaño, á salga e á súa estratéxica  localización. Durante as obras de construción da estrada que une Sanxenxo e O Grove, sairían á luz os restos da necrópole romana, nos que se puideron achar numerosas tumbas, caveiras e restos de corpos atados de mans e con signos evidentes de seren executados de xeito violento. Coa dominación romana, o Castro da Lanzada deixaría de ser un importante punto de intercambio marítimo, mais coa caída do Imperio recuperaría de novo as súas actividades comerciais, que seguirían en activo até o século VI. 

Durante a Idade Media, o castro pecharíase ó mundo ante a ameaza que comezaban a supoñer os piratas viquingos e sarracenos. Malia todo, este recuncho da Lanzada xogaría un papel importante no tocante ó control das incursións de tropas piratas na Ría de Arousa e á hora de impedir que estas se achegasen a Compostela. No século X erixiríase eiquí unha fortaleza que, xunto coa de San Sadurniño, a de Vilanova ou as Torres do Oeste, terían a misión de vixiar e avisar mediante fachos das posibles incursións piratas na ría. Se algo distingue a este castro costeiro da Lanzada é que foi a primeira factoría galega en transformar produtos do mar para a súa exportación, e crese que esta actividade debeu vivir o seu maior auxe entorno ó século II denantes de Cristo. No castro foron achadas pías que poderían servir para procesar o peixe ou mesmo para prepararen o “garum”, unha especie de sopa de peixe moi apreciada nos tempos de antano, amais dun concheiro. Os concheiros eran silos de pedra onde se depositaban as cunchas e os desperdicios dos produtos que transformaban os castrexos. Estes concheiros fannos unha idea do tipo de produtos que comían e procesaban. Estes concheiros adoitan acharse na meirande parte dos castros costeiros, como en Neixón. No cuncheiro do Castro da Lanzada acháronse pequenas concentracións de cunchas de lapas e ourizos.

A primeira referencia que existe da Lanzada data do século XVIII grazas a Frei Martín Sarmiento, que se interesaría neste recuncho namentres visitaba unhas sepulturas romanas que apareceran na zona, e que a plasmaría nun libro acompañado dun mapa.  El interpretaría estes restos como como a cidade de Lambríaca e os da torre como un antigo faro. Logo de que no 1949 saísen á luz sepulturas romanas namentres se levaban a cabo as obras da estrada, Filgueira Valverde, Branco Freijeiro e Sánchez Cantón escavarían por primeira vez no Campo da Lanzada no ano 1951, achando novas sepulturas e varias construcións circulares. Durante a década dos 60, as obras serían dirixidas polo propio Filgueira Valverde. Sería nos anos 70 cando Francisco Fariña Busto e García Alén se decaten do grandísimo interese arqueolóxico da Lanzada, sacando á luz máis información sobre da necrópole e verificando que a zona estivo habitada dende a Idade do Bronce até a Idade Media. No ano 1983 realizaríanse dúas escavacións de urxencia da man de Peña Santos, nas que documentaría dous soterramentos tardorromanos. No 2010 retomaríanse os traballos e o director sería o arqueólogo Rafael Mª Rodríguez Martínez en colaboración co Laboratorio de Patrimonio do CSIC. Logo de profundar un pouco na historia destoutro castro costeiro, liscamos desta punta aberta ó mundo enteiro, escoitando, como diría Sarmiento; “o ruído que fai con os ventos o mar da Lanzada cando está enquieto”.

O castro ourensán de San Tomé

“Regresas ao tempo da casa dos devanceiros
a casa do pasado que nos sustenta como os veus 
de arañeira a xeada de inverno, a respiración
arcaica de quen habitou un tempo opaco
e un día partiu. Apousa a poalla secular
nos recantos íntimos, a poeira deixada 
nas lentas estancias, o murmurio das voces
que xa non están: as nódoas de ónice, as sombras.
Na penumbra algo se resiste ao olvido
como líquen incrustado á pedra gris.
Desde o fondal da opacidade somos convocados
polo alento de xeracións que cesan como a chuvia en inverno”
Paulino Vázquez Vázquez, V.W. 1941

Logo de térmolo privilexio de visitar, coñecer e retratar as máis importantes e senlleiras cidadelas castrexas que se espallan polos cumios dos outeiros da provincia de Ourense, como o Castromao, San Cibrao de Las ou Saceda,  decidimos viaxar até a capital da provincia, até a mesmísima cidade das burgas, para achegármonos desta volta até o Castro de San Tomé. Esta cidadela localízase no lugar de Tras de Hospital, a uns escasos tres quilómetros do centro de Ourense. Visitaramos San Tomé, Samuel e máis eu, unha húmida e gris mañá de outono. Non tivemos problemas para chegar, o castro fica ben sinalizado dende Ourense. Sorprendeunos a altitude na que se localiza o xacemento e a impresionante panorámica dende a que se albisca, somerxida no val, a práctica totalidade da cidade. 

Internámonos nunha fermosa fraga e puxémonos a camiñar sobre dun humedecido manto de follas secas. Estabamos a pisar, á fin, o Conxunto Arqueolóxico e Natural de San Tomé, outro vello fogar dos devanceiros no que se mestura un xacemento arqueolóxico que abrangue seis séculos de historia, así como un bosque autóctono e singular ateigado sobreiras, caxigos, érbedos e aciñeiras. Este xacemento deixa ó descuberto diferentes asentamentos, ocupacións e niveis culturais; por unha banda, atoparíamos algunha que outra construción castrexa, e pola outra, estruturas tardorromanas que foron erixidas sobre doutras romanas que se estenderan no século I arredor do poboado castrexo. As primeiras construcións que albiscamos foron as máis modernas. Inicialmente atoparíamos os restos dunha vivenda romana, formada por catro dependencias, patio e galería, e que polo que puidemos comprobar nun panel informativo, semella datar de entrámbolos séculos III e V despois de Cristo. 

Xusto despois, acharíamos unha gran concentración de pequenas construcións romanas, así como graníticas escaleiras, que centrarían toda a nosa atención. Sería toda unha sorpresa para nós comprobar que aquelas pequenas construcións que estabamos a ver eran as dependencias dunha gran edificación; nin máis nin menos que unha casa de dous andares e as súas respectivas dependencias accesorias. Comprobámolo noutro dos paneis informativos, que fican presentes, ó igual que a autóctona natureza, en cada recuncho deste Conxunto Arqueolóxico e Natural de San Tomé. Esta enorme edificación, datada tamén de entrámbolos séculos III a V despois de Cristo, distribuíase en tres dependencias principais precedidas dunha galería na fachada norte; lugar onde se atopa a primeira escaleira que albiscaramos ó chegar. A escaleira tiña a finalidade de dar acceso ó piso superior e crese que ficaba cuberta por unha solaina de madeira. 

Por se fose pouco, na parte inferior desta vivenda acharíase un peculiar sistema de calefacción; a trébede. A trébede era un sistema de calefacción entroncado nun “hipocaustum” romano que se compoñía dun banco oco construído en ladrillos que ficaba pegado á parte inferior dun muro da vivenda.  O achado nesta vivenda romana de San Tomé posuía uns tres metros e medio de longo, o total do ancho da dependencia, por uns 40 centímetros de ancho e uns 65 de alto. Nun dos extremos posúe unha boca de alimentación mediante a cal se lle introducía leña e palla co fin de prender lume. No outro extremo situaríase unha cheminea ou tobeira para a extracción do fume. Percorremos esta enorme vivenda de dous andares e labirínticas dependencias, cavilando no xeito de vivir daqueles habitantes romanos de San Tomé, nas súas costumes. Chegamos mesmo a maxinalos habitando este outeiro nas máis frías invernías e nos máis cálidos estíos. Mais canto semellaban distar xa do xeito de vivir dos primitivos castrexos.

Logo de percorrer a meirande parte deste primeiro conxunto, o máis “moderno” deste outeiro que semella testemuñar a cronoloxía de boa parte da nosa historia, decidimos ascender até o cumio deste outeiro para tratar de achar agora os derradeiros muros do poboado castrexo de San Tomé; a inmensa minoría. Fariámolo logo de percorrer un pequeno treito dunha humedecida calzada romana, os escasos trinta metros que aínda se conservan dela. Pouco despois, comezaríamos a ascender por un intricado i estreito sendeiro de terra, pisando  landras, follas e centenarias reigames. O pouco legado castrexo que achariamos ó descuberto naquel cumio, i en case que todo este outeiro, serían as ruínas dunha impresionante torre e algunha que outra construción na súa parte oeste. Mais ficamos pampos ante aquelas ruínas, ante o que no seu día foran os rexos muros dunha gran torre defensiva dos castrexos, e que aínda se resiste a desaparecer, que aínda loita por sobrevivir. O primeiro andar desta antiquísima torre fica aínda, coma nos seus mellores días, dividida en dous espazos. Os seus muros exteriores ficaban recheos de terra e presentaban vértices curvos. 

Logo de ollar as ruínas da torre castrexa, albiscamos ladeira abaixo outro conxunto no cal, desta volta, as vivendas semellaban articularse estritamente arredor dunha alongada rúa central. Tratábase dun conxunto que estivo habitado entrámbolos séculos I denantes de Cristo e o II despois de Cristo. Descendemos  por aquela rúa tratando de ollar en cada unha daquelas construcións, en cadansúa pedra i en cada mínimo detalle, a borralla de outrora, o remol do pasado, o alento e o esprito dos nosos devanceiros. 

Neste conxunto arremuíñanse, a cada unha das beiras da rúa principal, numerosas vivendas que responden a distintas etapas de construción. As máis antigas localízanse, principalmente, no comezo e na fin da rúa principal. As máis modernas, nas beiras da mesma. No tramo inferior da rúa foron achadas unhas lousas graníticas que se cre que puideron ser empregadas para recoller a auga da chuvia que descendía dos teitos dos fogares e que remataba verténdose sobre da rúa. Neste conxunto, tan ordenado e tan urbanizado, cavilamos no moito que se romanizou a primitiva cidadela castrexa de San Tomé, na pouca presenza de construcións castrexas. 

Malia a coñecerse a existencia deste castro dende comezos do século XX, non sería até a década dos 80 cando comezarían a levarse a cabo as primeiras escavacións arqueolóxicas. Estas escavacións non puideron máis que constatar que esta de San Tomé é unha importantísima mostra do mundo galaico-romano, da mestura de civilizacións, afastadas evolutiva, cultural e temporalmente, que cohabitaron neste outeiro ourensán e na meirande parte dos castros galegos. Despedímonos de San Tomé cavilando no enorme privilexio que temos de contar con tantos outeiros cronolóxicos, -museos vivos i esquecidos, de balde e á intemperie-, que recrean a nosa propia historia, lembran a nosa evolución e semellan darnos folgos pra soñar, pra botar a voar cos pés ben enraizados na terra.