O mosteiro beneditino de San Antolín de Toques

“Meu santo San Antonio
Dáime un homiño
Anqu' ó tamaño teña
D' un gran de millo.

Dáimo, meu santo,
Anqu' os pés teña coxos,
Mancos os brazos.

Un-ha muller sin home...
Santo bendito!
E corpiño sin alma,
Festa sin trigo”
Rosalía de Castro, Cantares gallegos

San Antolín é un pequeno santuario prerrománico localizado nun fascinante e paradisíaco recuncho da parroquia de Santa María da Capela, no concello coruñés de Toques. Na súa orixe, aló polo século X, esta sacra e anterga construción sería erixida ca fin de albergar unha pequena comunidade monástica da Orde Beneditina. O primeiro documento que proba a súa antigüidade data do ano 1067, e nel testemúñase unha doazón para o mosteiro efectuada polo Rei García de Galicia. Co paso dos anos, e trala reforma que acometerían os Reis Católicos nas dependencias monacais, a vella abadía de San Antolín de Toques quedaría anexionada como priorado ó mosteiro compostelán de San Martiño Pinario, a quen serían consecuentemente entregados os 73 lugares que conformaban o seu extenso territorio, así como os dereitos de nomear xuíz e recibir a vasalaxe e os trabucos dos habitantes dos seus coutos xurisdicionais. 

Despois desta anexión, a comunidade monástica de San Antolín iría minguando considerablemente ata que somentes quedaría á fronte da freguesía un prior que dependía do abade de San Martiño Pinario, e que dispuña á súa vez de dous ou tres monxes para administrar os bens e riquezas do priorado. Trala marcha definitiva dos beneditinos coa desamortización, o mosteiro quedaría abandonado, chegando a albergar no ano 1843, unha factoría de arame que aproveitaría as dependencias monacais e os terreos lindeiros para levar a cabo a súa actividade. Daquel mosteiro beneditino, somentes se conserva hoxe en día o templo, que consta dunha única nave con teitume a dúas augas cuberta de tella do país, e unha ábsida de planta rectangular con bóveda de canón peraltado. Agás a fachada e a parte dianteira da nave, que serían posteriormente reedificadas, o resto da construción é de estilo prerrománico, conservando boa parte da súa traza máis primitiva. 

Nun dos seus muros meridionais ábrese unha porta de sinxelo arco semicircular que descansa sobre chapiteis carentes de ábaco e colariño, e sobre dela, dúas fiestras abucinadas semicirculares, con arco de medio punto, e unha seteira. A outra porta do templo, a principal, froito das sucesivas reconstrucións no edificio, sería substituída pola actual; moito máis sobria e moderna. Chama a atención a disposición e composición dos seus muros, con aparello moi frecuente nas sacras construcións do século X, e a cornixa do testeiro da ábsida, ornamentada con dentes de serra de ladrillo e rosetas que lembran as influencias visigóticas. O santuario de San Antolín de Toques sería declarado Ben de Interese Cultural o 10 de xuño do 1984, e trinta anos despois, ó longo do 2014, acometeríanse os traballos de restauración das pinturas murais que, dende o século XV, engalanan e tinguen de cor as escuras entrañas deste templo. 

Agora xa non se escoitan misas nin cantos corais, nin repican os sinos das campás neste sacro e afastado universo, somentes o rumor das augas que descenden pola carricova, o chío dos merlos e o piar das pombas, adoitan perturbar este voto de silencio. 

Baixo os pés do impoñente Mustallar

“Cap al tard reverbera la mallada
amb rellums melats i silencis autumnals.

Rost avall es desfà el sender entre codines
—fresseja el bestiar ocult a les ginestes
i sota el boix grèvol, l’espectre del gall fer—.

A les fondalades la tarda s’adormissa
i es deixondeix l’esvoranc de la nit.

Sempre, però, el ponent purpuri enlluerna
de la finestra de la cambra estant”
Lluís Felip, Mustallar

Este pasado outono, xusto despois de regresar a Piornedo e de perdérmonos no seu labirinto de hórreos e pallozas, colleriamos un antigo sendeiro de cazadores e montañeiros que nos levaría camiño do impoñente Mustallar; o teito da provincia de Lugo e o segundo pico máis elevado do noso país. Para achegármonos até este elevadísimo cumio galego de 1.935 metros de altitude, somentes superado polos 2.127 de Pena Trevinca, debiamos percorrer pouco máis de media ducia de quilómetros por unhas paraxes fronteirizas realmente fascinantes. 

Pico Penalonga

Mais como se por arte de maxia ou por un sinxelo capricho do destino, nada máis saír de Piornedo decatariámonos que non estabamos sos; tras de nós tiñamos dous experimentados cans que quixeron acompañarnos e protexernos nesta curta pero engaiolante aventura. Un deles, a bo seguro que o máis vello, presentaba unha faciana triste, unha ollada cansa e unha negra e mesta pelaxe. Poida que fose un cruce de mastín. O outro, máis novo e pequeno, semellaba un cruce de pastor alemán. Este último adoitaba levar a dianteira, como se soubese cara onde iamos e quixese guiarnos, namentres que o vello acostumaba a quedar detrás, como tratando de custodiarnos. 

Faldras do Pico Penalonga

Ó pouco de deixar Piornedo, á altura do depósito de abastecemento de auga, penetrariamos nunha máxica campa coñecida como Chao Grande, onde cohabitan matogueiras tan características destas terras como os piornos e os acivros, amais de toxos, uces e xestas. A herba e as matogueiras ficaban rozadas polas bestas, polos corzos, as cabras e os rebezos. De súpeto, namentres camiñabamos, o can máis novo internaríase entre as xestas e levantaría unha perdiz ante os nosos propios ollos. Quedamos francamente impresionados. Aqueles cans estaban preparados para socorrernos e axudarnos, mesmo para contribuír a alimentarnos se fora preciso. 

Campa de Camporredondo

Pouco despois achariamos na beira do camiño un cano de auga fresca que baixaba da montaña, e logo de beber das súas doces e refrescantes augas, continuariamos até unha das paraxes máis fermosas que vin na miña vida, unha belida devesa localizada a uns 1.365 metros de altitude e coñecida como a Campa de Camporredondo. A partires desta campa, deste pequeno paraíso perdido entre os picos máis altos da serra, comezariamos a ver as vivas cores das árbores caducifolias, os froitos vermellos do capudre ou Árbore de Rowan, as brancas e finas cortizas dos bidueiros e unha infinidade de verdes doutras moitas especies arbóreas que resisten o frío das nevaradas e o intenso calor estival da alta montaña. 

Campa de Camporredondo

Descendemos paseniño cara Camporredondo, cara aquela campa que semellaba saída do mundo dos soños e pouco despois atravesariamos o Río Piornedo por unha belida e non menos fabulosa pontella de madeira. Canto pode chegar a mudar a paisaxe, cavilamos, namentres ollabamos as múltiples cores que aquela solleira mañá de outono nos estaba a agasallar. As próximas nevaradas tinguirán de branco todo este máxico e silencioso universo, esta fértil e verdescente campa onde escorregan os desxeos dos cumios máis elevados desta serra de lobos e rebezos.

Pontella sobre do Río Piornedo na Campa de Camporredondo

A medida que iamos deixando tras de nós a Campa de Camporredondo, comezariamos a ascender, arrodeando o pico de Penalonga, por un escorregadizo sendeiro ateigado de pedras e a carón do curso do Río Piornedo. No horizonte comezariamos a albiscar a Cabana dos Estremeños, as ruínas dun antigo refuxio empregado polos pastores de antano para guarecerse do sol cando subían o gando a pacer nas calorosas xornadas estivais. A impoñente silueta do noso procurado obxectivo comezaba a erixirse detrás daquelas ruínas, á fin aquel grandioso pico ficaba diante de nós. 

Cabana dos Estremeños

A partires desta Cabana dos Estremeños a paisaxe mudaría completamente, as árbores deixarían paso ó pasto e ás máis resistentes matogueiras, como os toxos, as xestas e as arandeiras avermelladas polo sol. Agora somentes tiñamos por diante continuar cara a Braña de Piornedo, un gran circo glaciar rodeado por montañas, para posteriormente encamiñarnos cara a dura pero curta ascensión que nos levaría até a Mallada de Mustallar ou Golada do Porto, unha depresión que se sitúa ós mesmos pés do Mustallar, a uns 1.500 metros de altitude, e na que se localiza un valo fronteirizo que nos separa da provincia de León. Contan que este valo foi erixido polos veciños para que o gando non se precipite monte abaixo.

O Pico Mustallar dende a Cabana dos Estremeños

Sorprendeunos albiscar arredor da cima do Mustallar o voo circular e a silueta dun abondoso grupo de voitres leonados. Resulta incrible contemplar estas grandes aves en terras galegas, algo semellante ocorre co oso pardo, que adoita internarse na nosa terra a través destas montañas e das veciñas serras courelás. Mais lembremos que nesta fértil serra conviven tamén lobos, xabarís, lebres, martas, xenetas, cervos, corzos, rebezos, raposos, teixugos e até cabras montesas, amais de perdices e faisáns. Até non fai moitos anos tamén pitas montesas, mais nos nosos días, por desgraza, non se adoitan albiscar. 

Brañas de Piornedo e Pico Mustallar

Os cans que nos acompañaban comezaban a amosar acenos de cansazo, e non era para menos, a dura e vertixinosa ascensión até a Mallada de Mustallar e as raiolas do sol estaban a deixarnos sen alento. Mais os nosos pasos rematarían alí, naquela mallada, naquela depresión entre os picos de Mustallar e Penalonga, a pesares de que os cans amagaban con seguir. O noso obxectivo non era coroar este pico senón ollar a súa grandeza sobre de nós. Alí sentamos e descansamos ollando a impoñente silueta dunha das meirandes montañas do noso país; o noso destino soñado.  

Pico Mustallar desde a Mallada

Sorprendeunos albiscar baixo daquela Mallada de Mustallar a inmensa profundidade na que se somerxe o Val do Burbia. Os voitres leonados que coroaban a cima do Mustallar remataron por fuxir, pode que pola nosa presenza ou por avistaren as preas dalgunha presa nos arredores. Aproveitamos aquel descanso para comer e agasallar aos nosos amigos caninos cunhas rebandas de chourizo logo de tan excelente servizo prestado. Ó pouco comezariamos o descenso até Piornedo. 

Os nosos anxos protectores

Endexamais esquecerei esta máxica viaxe até o Pico Mustallar, nin estas idílicas paraxes que nos deixaron realmente impresionados nin a fiel compaña deste par de cánidos aventureiros que non nos deixaron sos en ningún momento e que nada nos pediron a cambio. Liscamos coa satisfacción do soño cumprido e coa ilusión de fuxir pra noutrora voltar…, a encontrarnos a nós mesmos alén do silencio da serra e ascender até o ceo galego onde se erixe impoñente o Mustallar.

Fonte do Cervo, mestura de augas menciñeiras

“A lamberme fontes feridas
fontes feridas
mananciais de chumbo nos que non estás
nos que non estás
e que só me agroman balas nésperas”
Estíbaliz Espinosa, mecánica zeleste

Aínda queda, neste noso humilde e verdescente país, algún que outro recuncho posuidor dunha maxia propia, inherente. Lugares que semellan antollos da natureza, que emanan un aura de paz e harmonía, un halo de plácido i engaiolante misterio. Este pasado outono quixen coñecer un destes máxicos recunchos nunha terra xa de por si paradisíaca. Retornei ao Courel na compaña do meu amigo Xoán S. Pazos co firme propósito de volver a percorrer a Devesa da Rogueira para dar coa Fonte do Cervo ou Fonte da Fame; unha impresionante paraxe natural localizada a máis de 1.400 metros de altitude onde a maxia emana da mestura das súas augas calcarias e ferruxinosas. Sempre resulta un pracer volver até esta delicada e importantísima devesa courelá onde se ven representadas a meirande parte das especies da fauna e da flora do noso país. Atravesamos os soutos, os húmidos e verdescentes prados da devesa, deixamos tras de nós os bidueiros e os ameneiros, as faias e os freixos, os acivros e os teixos denantes de chegar até o humedecido muro de pedra polo que escorregan as máxicas augas da Fonte do Cervo.

A Fonte do Cervo é unha parede rochosa pola que brotan as augas de dous mananciais distintos pero moi próximos entre si; pola franxa esquerda escorregan cristalinas augas calcarias e pola dereita, augas ferruxinosas; que son as que máis chaman a atención pola particular cor alaranxada do seu lodo. Dende antano este lugar foi empregado e visitado por menciñeiros e por xentes chegadas dende terras máis afastadas, como O Bierzo, ca fin de aproveitar os beneficios medicinais de ámbalas dúas augas. Segundo as crenzas populares, as augas calcarias eran empregadas para sandar a anemia e as doenzas estomacais, namentres que as ferruxinosas adoitaban ser inxeridas ca fin de curar problemas pulmonares e recuperar o apetito; de aí que tamén se coñeza este máxico lugar como a Fonte da Fame. Bebemos daquelas augas a partes iguais. As cristalinas augas calcarias, tamén coñecidas como augas duras, carecían por completo de olor e sabor e non resultaban tan doadas de inxerir como as augas de mineralización máis débil. As augas ferruxinosas, pola contra, presentaban un lixeiro recendo a óxido e un intenso sabor a ferro. 

As crenzas populares entorno ó uso destas augas con fins medicinais, do mesmo xeito que o emprego das plantas denantes da aparición das grandes industrias farmacéuticas, semellan en boa parte recoñecidas tamén pola comunidade científica, que testemuña que as augas ferruxinosas, aquelas que conteñen suficiente concentración de ferro para que este metal poda percibirse ó gusto, están indicadas para tratar anemias ferropénicas, cadros de glosite, hipertiroidismo ou até para fortalecer as unllas e o pelo. Con respecto á inxestión de augas calcarias ou augas duras, aquelas que concentran unha gran cantidade de minerais e que maioritariamente proceden de cursos subterráneos, a OMS indica que pode contribuír a cubrir os niveis de calcio e magnesio que precisa o corpo para manter osos e dentes en bo estado e previr a osteoporose e outras enfermidades cardiovasculares. 

Resulta realmente máxico contemplar estes dous mananciais tan próximos entre si, ámbolos dous tan medicinais pero ao mesmo tempo, de características tan diferentes. Poida que a maxia deste lugar non naza somentes das augas destes dous pequenos mananciais senón da súa mestura. Semella como se a natureza tivese a ben facer desta parede rochosa un lugar propicio onde saciar a nosa sede, sandar as nosas doenzas e recobrar a fame do espírito. Liscamos deste elevado outeiro, deste máxico santuario natural da Devesa da Rogueira, sandados pola cal e a ferruxe, pola sabia mestura das augas menciñeiras. 

Da Devesa da Rogueira á Lagoa da Lucenza

“Esculquei os teus seos
en cada un dos perfís de Corrubedo;
os teus ventres en fendas sucesivas
dalgúns pregues antigos do Paraño;
na tépeda Devesa de Rogueira
-carreiros silandeiros entre a fraga,
exóticos silencios entre as pólas
das árbores notábeis-
as túas concavidades uterinas”
Vítor Vaqueiro, A cámara da névoa

Este finado outono retornamos ós centenarios soutos e veigas, ás alongadas faldras e profundos vales que o curso do Lor foi conformando ó longo dos séculos na sempre fascinante e paradisíaca Serra do Courel. Volvemos até estas fermosísimas terras luguesas, nas que xa tiveramos a sorte de coñecer recunchos tan impresionantes como o Castro da Torre, o antigo e ruinoso Castelo do Carbedo, o Pregamento Xeolóxico de Campodola e unha boa parte das súas máis senlleiras aldeas, para tratar de coñecer agora un dos meirandes atractivos desta serra. Andabamos na procura do maior tesouro natural da Serra do Courel, un marabilloso verxel, un pequeno paraíso coñecido como a Devesa da Rogueira. O noso propósito sería percorrer esta feiticeira fraga e tratar de chegar até a lagoa glaciar da Lucenza, situada a uns 1.420 metros de altitude. Comezaríamos esta andaina, o meu amigo Tinín e máis eu, unha húmida mañá de novembro dende a Aula de Natureza de Moreda. Dende alí parte unha das rutas para coñecer os segredos desta senlleira e paradisíaca devesa situada na vertente norte de Formigueiros, que cos seus 1.643 metros de altitude, é o cumio máis alto do Courel. 

Botamos a andar a media mañá, xa un pouco tarde tendo en conta que teríamos que percorrer unha literal ducia de quilómetros para acadar a Lagoa da Lucenza, e outros tantos de volta ata Moreda. Durante os primeiros pasos puidemos contemplar unha fermosa veiga arrodeada de soutos centenarios e seríamos gratamente sorprendidos por un silencio e unha paz somentes rachada polo canto dos paxaros. Sorprendeunos tamén comprobar que esta ruta fica ateigada de paneis informativos que nos explican en todo momento o que estamos a ver e todo aquilo que fai desta “tépeda Devesa de Rogueira” un lugar único, non somentes no noso país, senón tamén na península ibérica e a nivel internacional. O murmurio do río comezábase a facer máis evidente a medida que nos íamos internando na devesa, nesta xoia ecolóxica do Courel. Camiñamos de vagar, contemplando a paisaxe e deixándonos seducir por cada un dos recantos que conforman este máxico verxel. Esta da Rogueira é a devesa máis extensa e mellor conservada do Courel, i está considerada polo World Wildlife Fund como un dos bosques con maior diversidade da Península Ibérica. Nos seus dous quilómetros cadrados de superficie, a mestura dos diferentes solos louseiros, cuarcíticos e calcarios, e as variacións de altitude favorecen a concentración dunha gran riqueza botánica. 

A Devesa da Rogueira localízase no extremo oeste da rexión eurosiberiana e moi preto dunha zona con gran influencia mediterránea, facendo posible que eiquí convivan, polo tanto, especies do centro e do norte de Europa nas zonas altas, como as faias, con especies do sur de Europa no fondo dos vales, como as aciñeiras e as sobreiras. Esta devesa é, por riba de todo, unha gran mostra dos antigos bosques das montañas galegas, e nos nosos días segue a ser un valioso refuxio para a fauna e a flora. A medida que camiñabamos por esta devesa de beleza indescritible, iámonos decatando da gran cantidade e variedade de especies arbóreas que se distribúen nos distintos niveis de altitude deste pequeno paraíso terreal. Amais dos xa citados soutos, ateigados de centenarios castiñeiros (Castanea sativa), e das sobreiras (Quercus suber), aciñeiras (Quercus ilex) e faias (Fagus sylvatica), esta devesa agocha abondosos exemplares de acivros (Ilex aquifolium), teixos (Taxus baccata), salgueiros (Salix atrocinerea), freixos (Fraxinus excelsior), pradairos (Acer pseudoplatanus), carballos (Quercus robur), cerquiños (Quercus pyrenaica), capudres (Sorbus aucuparia), bidueiros (Betula alba) e abeleiras (Corylus avellana). 

Por se fose pouco, nesta devesa podemos atopar tamén unha gran cantidade e variedade de pequenas plantas que manifestan o inmenso valor botánico destas terras courelás, como a herba dos mendigos (Clematis vitalba), a seixebra (Teucrium scorodonia) ou a tóxica e fedorenta chaveira (Helleborus foetidus). Tamén se poden ver por esta devesa os estalotes (Digitalis purpurea), os marelos panqueixos (Primula vulgaris), os couselos (Umbilicus rupestris), as calzas de cuco (Linaria triornithophora) e a abrairiña (Saxifraga spathularis). Nas zonas máis elevadas, é común achar narcisos (Narcissus spp.) que nacen antr’a neve do desxeo e plantas medicinais como a xanzá (Gentiana lutea), así como arandeiras (Vaccinium myrtillus) e tollemerendas (Merendera pyrenaica). Sobre dos taros ou tesos, que son rochedos calcarios, medra a flora de maior valor biolóxico da serra, xa que estes solos non son moi comúns no noso territorio. Nestes “tesos cumes” é frecuente achar roseiras bravas (Rosa spp.) i especies endémicas asociadas a este tipo de substrato como o té de pedra (Sideritis hyssopifolia), os anxiños (Teucrium pyrenaicum) e diversas orquídeas. Estas son somentes unha mínima parte das máis de 1.000 especies botánicas que se ven representadas neste verxel.

Logo de cruzarmos o Rego da Rogueira, o afluente do Lor que nutre esta valiosa devesa, comezaríamos un ascenso bastante duro cara o Alto do Couto que nos deixaría realmente fatigados, de feito, teríamos que detérmonos unhas cantas ocasións pra poder continuar. Estabamos a salvar un importante desnivel de 700 metros, dende os 750 até os 1.400 metros de altitude, nuns escasos tres quilómetros. Durante o ascenso teríamos a sorte de achar a Fonte do Cervo ou Fonte da Fame. Trátase dun rochedo do cal brotan xuntos dous mananciais con diferentes características e propiedades medicinais que semellan mesturar as súas augas. Por un deles baixa auga clara, calcaria, e polo outro auga avermellada e ferruxinosa. Bebemos daquelas augas, refrescámonos e continuamos coa nosa andaina rumbo ó cumio de Formigueiros e camiño da Campa da Lucenza. A partires daquela fonte, a paisaxe mudaría drasticamente. Agora estabamos a escasos metros do cumio da máis alta montaña da serra e as árbores semellaban dar paso ás uces e ás carqueixas. Sopraba un vento frío e seco que nos obrigou a abrigarnos e a continuar. Non resultou nada doado proseguir camiño da Lucenza, mais logo do que levabamos camiñado, xa non había volta atrás. 

Dende o alto das faldras da serra albiscamos o voo dos miñatos (Buteo buteo), mais este verxel agocha outras moitas aves como a Avelaiona (Strix aluco), a curuxa e outros moitos paxariños como a carriza (Troglodytes troglodytes), os merlos (Turdus merula), o paporrubio (Erithacus rubecula), as papuxas (Sylvia spp.), o pimpín (Fringilla coelebs), o ferreiro abelleiro (Parus major), os gaios (Garrulus glandarius), o ferreiriño azul (Parus caeruleus), o papamoscas cincento (Muscicapa striata), o cardeal (Pyrrhula pyrrhula), o gabeador común (Certhia brachydactyla), a lavandeira real (Motacilla cinerea) ou a estreliña riscada (Regulus ignicapilla); esta última é a ave máis pequena da fauna galega. Esta devesa é o fogar, tamén, de animais tan senlleiros como os corzos, os raposos, os xabarís ou o mesmo lobo, sen esquecer a outros moitos mamíferos como a marta, o leirón cincento, o armiño, o gato bravo, a lontra ou a donicela, nin a gran cantidade e variedade de anfibios e réptiles que cohabitan nas súas húmidas ribeiras. 

Logo de moito camiñar, á fin albiscariamos no horizonte a tan agardada Campa da Lucenza. Á fin deixabamos de ascender, agora era o momento de descender cara a lagoa glaciar que nos fixera chegar até un dos recunchos máis elevados i especiais desta serra. No intre en que albiscamos dende o lonxe a pequena Lagoa da Lucenza, daríamos chimpos literais de ledicia. Achegámonos correndo e brincando os derradeiros metros que nos separaban xa daquela máxica lagoa glaciar para dar por finalizada unha dura andaina ante a mellor das recompensas. A Lucenza, como dicía ó comezo, é unha lagoa de orixe glaciar situada a 1.420 metros de altitude que se alimenta da auga que recolle do desxeo dos cumios que a arrodean. Adoita ter auga a meirande parte do ano, nembargantes, nas épocas estivais perde unha gran parte do seu caudal. Esta lagoa posúe, aproximadamente, uns 70 metros de diámetro e a súa antigüidade remóntase a 16.000 anos atrás. Empapámonolos rostros naquelas augas repousadas, elevadas i especiais, ollamos as árbores que sobreviven no seu leito de musgos e follas humedecidas, e tratamos de maxinar o moito que debeu mudar ó longo dos milenios aquela pequena pero fermosa paraxe. 

Despedímonos da Lucenza e botamos a andar de regreso cara Moreda. Aínda nos quedaba por diante volver a camiñar o mesmo treito de 12 quilómetros que tiveramos que percorrer para chegar até a lagoa, mais desta volta somentes tiñamos que descender, polo que o tempo que nos levaría chegar reduciríase case que á metade. Baixamos axilmente polos fermosísimos sendeiros da devesa deténdonos en varias ocasións a ollar os sequeiros; pequenas construcións de pedra que se erixían arredor dos soutos para secar as castañas e conservalas. Os sequeiros estaban divididos en dous andares separados por unha sinxela estrutura de madeira. Na parte superior, ou caniceira, depositábanse as castañas, e na inferior, ou remoleiro, prendíase unha pequena fogueira para secalas. O proceso de secado duraba entre 20 e 25 días co fume e ca calor do remoleiro, que ficaría aceso día e noite. Despois dese tempo, as castañas serían golpeadas nunha saca para desprendérense da casca. A meirande parte dos sequeiros que achamos ficaban derrubados e asolagados polas hedras e matogueiras. 

Chegaríamos de volta a Moreda a iso das tres e media da tarde. Procuramos unha taberna en Folgoso e gozamos dun humilde xantar namentres conversabamos encol da impresionante experiencia que acabaramos de vivir. Aquela mañá fixeramos dúas ducias literais de quilómetros i en somentes unhas horas tiveramos tempo de coñecer, non somentes un paradisíaco verxel e unha antiquísima lagoa, senón tamén numerosas especies de plantas que nunca denantes viramos nas nosas vidas. Ademais de saber que nesta fraga concéntrase a esencia, a singularidade, a maxia e os segredos desta fascinante serra. Liscamos do Courel, do pequeno pero fascinante universo de Novoneira, sobradamente satisfeitos, mais desexando que algún día, máis pronto que tarde, este delicado e importantísimo verxel da Rogueira, esta devesa de beleza indescritible, sexa o sétimo Parque Natural deste noso país. 

Viaxe á Serra da Enciña da Lastra

“Cos primeiros melros
acordan os cans
os homes
miañan ao sol
húmido do mencer
...
a auga que baixa
das montañas
corre polas rúas baleiras
...
nas casas só quedan
sombras
algún ancián
que xa esqueceu o calendario
...
son tempos
de pensar a ausencia
...
o home vello á sombra
da aciñeira
conta as cabras
e dálles nome”
Eduardo Estévez, Os veos da paisaxe

Aínda semella que foi onte cando decidín internarme en soidade nun dos espazos naturais máis valiosos deste noso vedescente país. Fora unha viaxe íntima, tranquila e meditativa, solitaria e necesaria, que me levara a coñecer algúns dos lugares máis fermosos e afastados da Provincia de Ourense e por ende, tamén do noso país. Decidín achegarme até a Comarca de Valdeorras, até o extremo nororiental das terras ourensás, e máis concretamente até o Concello de Rubiá, na procura do Parque Natural da Serra da Enciña da Lastra e dos calcarios Penedos de Oulego. A Serra da Enciña da Lastra é un verxel que se localiza por antr’os vales que o Sil, na súa entrada a Galiza, foi conformando dende o comezo dos tempos. Esta serra de cumios de rocha calcaria é toda unha excepción na paisaxe granítica galega e fronte a característica lousa valdeorresa. Ademais, atesoura unha flora moi pouco habitual neste noso país. 

Esta serra posúe abondosas características propias dos bosques mediterráneos e nela podemos contemplar unha gran mestura de exemplares lonxevos de aciñeiras e castiñeiros, así como recender o arume do tomiño silvestre e achar máis dunha vintena de especies de orquídeas. Percorrín a serra con serenidade, albiscando as masas arbóreas que cobren a cortiza terrestre e deixan ó descuberto os pálidos e afiados penedos. Esta serra foi declarada Parque natural no ano 2002 e posúe unha superficie protexida de 3.151,67 hectáreas e unha altitude media de 684 m. Este calcario val é un auténtico verxel de gran valor para a fauna, especialmente para as poboacións dalgunhas aves rapaces como a aguia real (Aquila chrysaetos), o bufo real (Bubo bubo), o falcón peregrino (Falco peregrinus) ou o alimoche común (Neophron percnopterus). Ademais, esta serra conta co maior número de especies que nidifican do noso país. É por iso que este privilexiado ecosistema foi declarado Zona de Especial Protección para Aves (ZEPA).

Nas súas abundantes e misteriosas covas, máis dunha vintena e coñecidas por estas terras como “palas”, habitan dende tempos inmemoriais numerosas colonias de morcegos de até nove especies distintas, i entre as que abondan maioritariamente os “Miniopterus schreibersii”. As covas máis coñecidas son a Pala Cumbeira, a Pala Pereda e a Pala Cubelas ou a Pala da Zorra; esta última conta cuns 600 metros de lonxitude. Resulta incrible camiñar a carón do curso do Sil, onde medra o cangrexo de río autóctono, e albiscar recunchos e aldeas tan afastadas e silenciosas. Este curso i estas augas foron explotadas durante a época romana para achar as tan prezadas e valiosas pebidas de ouro, ó igual que en tantos outros recunchos deste noso país como os vales do Río Lor, no Courel, ou en Montefurado. Cóntase tamén que antano había por eiquí unha xigantesca “enciña” ou aciñeira, que servía de guía ós viaxeiros nesta terra de paso localizada no corazón da Gallaecia romana.

O Parque Natural da Serra da Enciña da Lastra localízase sobre do maior macizo cárstico do noso país. A influencia do clima mediterráneo explica a presenza dunha gran variedade de especies endémicas e raras que semellan formar parte de amplas extensións de bosques mediterráneos, soutos de centenarios castiñeiros, tomiñeiras, así como outras moitas matogueiras mediterráneas e demais vexetación que se asenta sobre das rochas calcarias. 

É común, polo tanto, achar neste Parque Natural ourensán numerosos exemplares de sobreiras, rebolos, amendoeiras, oliveiras e, por suposto, centos e centos de aciñeiras (Quercus ilex e Quercus rotundifolia). Por se isto fose pouco, nesta serra, atópanse representadas a metade das especies vexetais autóctonas da Galiza. Mais se algunha especie vexetal destaca neste paraíso de tomiños e aciñeiras, neste fronteirizo e calcario val ourensán, é unha fermosísima flor endémica coñecida como “Petrocoptis grandiflora”, que medra nos rochedos calcarios da montaña e tingue de cores verdes e rosáceas os pálidos e afiados petoutos.

Logo de pasear e coñecer detidamente a paisaxe e as numerosas especies naturais que eiquí cohabitan dende a noite dos séculos, decidín procurar un dos máis senlleiros recunchos deste paradisíaco verxel para determe a meditar. Precisaba achar unha paraxe fermosa, silenciosa e impresionante na cal poder determe e cavilar, pechar os ollos, sentir o ar, respirar fondo e recendelo arume da natureza. E así foi como optei por achegarme até os Penedos de Oulego, un dos máis máxicos recunchos deste verxel ourensán. Estes impoñentes penedos semellaban ficar sempre presentes no horizonte da serra, coma dentes de pedra que emerxen da terra e se agochan antr’as brétemas matutinas. Resultoume bastante doado chegar até estes impresionantes penedos, xa que este parque fica perfectamente sinalado e, como dicía, os penedos semellan dominar en todo momento o horizonte. 

Detívenme baixo da sombra daqueles impresionantes penedos calcarios afiados coma dentes, e fiquei pampo ante a grandeza deste recuncho natural e fronteirizo. De fronte a min ficaban tres penedos; de esquerda a dereita albiscaría o Penedo Vello ou Pico da Airela, no centro O Penedo, que conta cuns 1.037 metros de altitude, e á súa dereita o Pico da Campa dos Ferreiros. Ó redor destes tres impresionantes petoutos albiscaría tamén numerosas aciñeiras, así como breixos e outras moitas repoboacións de coníferas. Logo de sentirme máis familiarizado coa paisaxe, de ficar realmente sorprendido e impresionado ante aqueles afiados Penedos de Oulego, pechei lentamente os ollos, respirei fondo e púxenme a cavilar. 

O Río Cerves e as Pozas de Melón

“E soñando, soñei que era quen
de me mergullar nos seus ollos cativos,
esas pozas enormes de alma
que rebordan cariño,
e de sementar no seu fondo tranquilo
refulxentes estrelas
que iluminen a gris neboeira
na que tantos transitan sen luz, agardando
comprender o misterio da vida”.
Miguel Anxo Mouriño, Onde tanto me teño sementado

Non hai nada mellor que procurar o acubillo de calquera recuncho que nos brinde a natureza cando a rutina e a fatiga retornan pra facernos fraquear; pra sumirnos na cotiá penumbra dos tempos marcados, dos días baleiros, mecánicos e irrelevantes. Non hai mellor lugar pra nos escoitar que a carón das rumorosas augas, nin mellor xeito de relaxarnos que mergullándonos no seu frío e transparente leito. Deveciamos por coñecer un feiticeiro recanto onde rachar coa monotonía e sentírmonos arroupados pola maxia da natureza; un frondoso e fascinante verxel onde mergullar os nosos corpos sen medo a sermos arrastrados polas correntes. Viaxamos cara a ourensá Comarca do Ribeiro, unha calorosa e solleira mañá de maio, para procurar un espazo natural único que se perde por antr’as terras do Concello de Melón. Dirixímonos cara un de tantos encraves naturais de gran sona e importancia que agocha esta fermosa e histórica comarca; andabamos na procura do leito do Río Cerves e das prácidas Pozas de Melón. 

Este fermoso verxel é un lugar máis que propicio para afastarse da rutina, descansar e meditar, para mergullármonos nas súas augas e sentir o seu murmurio, pra unírmonos á terra, -da que nacemos e na que habemos morrer-, coma rudas e centenarias reigames. O Río Cerves nace aló polas faldras da Serra de Faro de Avión, a máis de 1000 metros de altitude, e descende impetuoso, denantes de mesturarse co Miño, por antr’as terras de Melón; conformando unha gran cantidade de fervenzas e pozas, tamén chamadas “mergulleiras”, así como recunchos de grande beleza natural e paisaxística. Para achegármonos a este encrave tivemos que procurar o lugar de Penavaqueira, e dende alí botar a andar até o río. Nada máis chegar, o primeiro que albiscamos foron unhas mestas e frondosas ribeiras ateigadas de salgueiros, bidueiros, ameneiros e carballos, así como unha gran cantidade de fentos e matogueiras. Ó pouco veríamos tamén unha gran poza de serenas e transparentes augas. 

Non nos resultou nada doado somerxernos nestas piscinas naturais, as augas do Cerves estaban moi frías, mais foi somentes ó comezo. Resulta incrible refrescarse nestas pozas, baixo as ramaxes das carballeiras, nunhas augas limpas, puras e reparadoras. Estabamos nun auténtico paraíso onde o silencio somentes era rachado polo melodioso canto dos paxaros, polo prácido rumor das augas do Río Cerves. Este lugar lembroume ás xornadas estivais que pasaba, de meniño, nas Caldeiras do Río Castro. Ámbolos dous ríos foron conformando numerosas pozas nas rochas durante miles e miles de anos, creando lugares de grande importancia natural e paisaxística para o goce de todos nós. Logo de refrescármonos na primeira das pozas que acharamos, decidimos seguir un sendeiro que semellaba ascender por unha das ribeiras. 

Dende aquel vieiro demos boa conta da gran cantidade de pozas, de maior ou menor profundidade, de mellor ou peor acceso, que se concentran neste tramo do río. A cada paso semellabamos escoitar máis preto de nós o son dalgunha ruxidoira. Apresuramos o paso e ó pouco puidemos albiscar unha fermosísima fervenza e unha maxestosa poza que ficaban embaixo mesmo da ponte dunha autovía. Nembargantes, aquela fervenza tiña algo que nos deixou mudos, algo que non sería capaz de describir con palabras. A fervenza non era moi alta nin demasiado impresionante, mais posuía un encanto único. Ficamos un bo anaco ollándoa de preto, coma hipnotizados polo balbordo e a sinxeleza das súas brancas augas axitadas. Cantos fermosos recunchos aínda temos a sorte de conservar neste noso verdescente e paradisíaco país, cantas paraxes onde procurar a paz e a harmonía que tanto precisamos nas nosas vidas. Deixamos este verxel con certa tristeza, mais cheos de paz i enerxía, desexando que estas “pozas enormes de alma que rebordan cariño”, non perdan nin a maxia nin o encanto que nos trouxo até eiquí. 

O muíño de Tarrío e as ribeiras do Asma

“Érel-o vivo semello 
do tempo consomidor, 
a vida cargand'a tolva, 
e él royendo treidor.
Tamén coma tí, tolviña, 
meus pensamentos dán grán;
pro cán n'o muíño do mundo 
e coma foula s'esfán.
Róla, róla, non te pares, 
muiñíño de meus pais, 
mentras tí rolas eu penso 
pra meu tormento nomais”.
Francisco María de la Iglesia, D’o mar e d’a terra

Esta pasada semana, namentres percorría boa parte da sempre fascinante Ribeira Sacra Miñota por asuntos alleos ás miñas viaxes, tiven a sorte de atopar un máxico e belido recuncho que chamou a miña atención e que non dubidei en coñecer e retratar. Tratábase dun vello muíño e unha fascinante fervenza que ficaban inmersos nun frondoso e húmido val. Este pequeno verxel, este anaco de historia, maxia e natureza, atópase no lugar de Tarrío, na parroquia de San Fiz de Asma, no Concello de Chantada.  Albisquei este pequeno pero espectacular recuncho a carón da estrada LU-533 que une as localidades luguesas de O Saviñao e Chantada, pouco despois de atravesar o minguado curso do Miño, pouco despois de ver como as súas augas son inxustamente represadas pola man humana no Encoro de Belesar. 

Dispúxenme a descender por unha intricada ladeira para ollar máis de preto esta sinxela pero espectacular paraxe, mais xusto denantes de comezar a descender cara o val, vinme arrodeado dunha infinidade de ringleiras de paus que semellaban guiar as vellas cepas das ribeiras socalcadas de Tarrío; estaba a pisar de novo as terras ensanguentadas, as húmidas ribeiras do mencía. Namentres descendía puiden ollar tamén unha infinidade de especies arbóreas que mergullan as súas reigames nas doces augas do río. Segundo me ía achegando até o muíño, achei á miña esquerda unha pequena leiriña ateigada de cultivos que non poden faltar na cociña tradicional galega; tal que allos, cebolas, patacas, grelos e verzas. 

Tamén puiden ollar pirixel na beira do camiño e algunha que outra árbore froiteira, coma maceiras e cerdeiras. Isto fíxome pensar que aquel fermoso verxel podería ser unha propiedade privada dalgún veciño de Tarrío ou Chantada. Estaba xa a escasos metros daquel muíño que tanto me chamara a atención dende a estrada, no fondo daquel húmido e verdescente val, polo que non dubidei en apresurar o paso e arrodear o muíño para, a carón dunha ducia de vimbios, achegarme até as rochas do río e retratar este lugar denantes de que os donos aparecesen e me botasen de alí. 

O río que, coas súas forzas e correntes, fixo xirar o rodicio, o eixo e as moas deste vello muíño, foi o Asma, un pequeno curso que nace e atravesa estas terras de Chantada e doa as súas augas ó minguado curso do Miño, logo de que este sexa represado no Encoro de Belesar. Agora xa non semella xirar roda algunha, as pezas fican danadas, esnaquizadas polo tempo e as crecidas. Ó igual que os muros do edificio, que presentan unhas profundas fendas case que irreparables. Quen sabe canto gran terían moído as moas deste muíño, quen sabe canta fame terían quitado. Nos nosos días, posiblemente sirva como alpendre para gardar os apeiros do campo, xa que fica pechado e a carón dunhas leiras traballadas. O edificio presenta unha planta rectangular, foi erixido en cachotería de granito e conserva un teito a dúas augas cuberto con tella do país. 

A parte superior da cara orientada ó sueste dispón de dúas pequenas e cadradas xanelas, e pola estrutura da súa parte inferior semella que albergou dous rodicios, dúas moas. Na cara contraria, a orientada cara o noroeste, achei a gran canle granítica pola que se conducían as augas do Asma até o interior do muíño. É un auténtico privilexio contemplar, dende este antigo muíño de Tarrío, o descenso en ruxidoiras das augas do Río Asma, que por estas ladeiras enfeitizadas rebrincan i escuman por antr'as innumerables rochas, alentan os musgos e fentos, sacian as enredadas reigames das árbores das ribeiras e tinguen de cor este pequeno paradiso esquecido baixo a sombra das maxestosas e sacras ribeiras miñotas. As ramaxes dos salgueiros, bidueiros, e outras moitas especies que acompañan o curso do Asma están comezando a rebrotar logo de seren sacudidas polos ventos e as chuvias desta dura e pasada invernía. Unha infinidade gama de verdes e amarelos mestúrase nas nutridas e valiosas fragas que se estenden tralas ribeiras. Canta maxia se respira neste pequeno recuncho de Tarrío, canta paz, canta beleza e canta natureza atopei neste minúsculo verxel chantadino. Foi un enorme privilexio e unha gran sorte achar un lugar coma este; tan maravilloso e tan pouco coñecido. Quizais a grandeza, a sona e a maxestosidade dos Canóns do Miño e do Sil fagan permanecer na sombra a outros moitos recunchos máis humildes pero de gran beleza e valor coma este.

Despídome deste pequeno verxel, deste minúsculo paradiso da ribeira miñota, retomando o vieiro que me trouxo até eiquí e denantes de que algún veciño me chame a atención. Abandonei Tarrío ascendendo aquela ladeira e deixando atrás este recuncho onde se  mesturan a maxia, a paz, a beleza e a natureza. Oxalá as fendas dos muros deste muíño resistan e lle gañen a partida ó tempo e as crecidas, ano a ano, e por moitos séculos máis. 

A descoñecida Fervenza de Mince

“Xa embolta se mira
N' espuma que salta,
Do chorro que ferve
Na rouca cascada”
Rosalía de Castro, Cantares Gallegos

Este pasado verán tratamos de fuxir da ardente Compostela para procuralo aire fresco baixo a sombra das fragas e ramaxes que arrodean as innumerables fervenzas que se perden polo noso húmido e verdescente país. Por estas mesmas datas xa tiveramos ocasión de coñecer a Fervenza das Brañas e as augas do Río Furelos no Concello de Toques, aló polas Terras de Melide, nembargantes, liscaramos d’alí coa sensación de non ter coñecido aquela fervenza no seu mellor momento, no seu maior esplendor. O certo é que o estío non é a mellor época para contemplar o enorme caudal destes saltos de auga, mais si para refrescarse e ollar a natureza que os envolve, a infinidade de verdes que os arrodea. Durante a nosa visita á anteriormente citada Fervenza das Brañas, o meu amigo Santi, compostelán de Basquiños e descendente de labregos das terras do Ulla, faloume dunha fervenza moi pouco coñecida que fica perdida nunha aldeíña do Concello de Touro. Ao parecer, o meu amigo adoitaba pasar as súas vacacións de verán por estas terras e a cotío se achegaba, xunto cos amigos do lugar, até aquela fervenza para mergullárense no río. Como non podía ser doutro xeito, convidei a Santi a que me acompañase até alí, devecía por coñecer ese lugar. 

Dirixímonos pois cara o concello coruñés de Touro, i en concreto até a parroquia de Santiago de Prevediños. Namentres viaxabamos, Santi foime contando as particularidades desta fervenza que estabamos a procurar. Ao parecer, carece de todo tipo de indicadores, e para chegar ata alí deberiamos atravesar un intricado e case que selvático acceso. A procurada ruxidoira non era outra que a Fervenza de Mince, un espectacular salto de auga do Rego de Prevediños, un afluente do Ulla que se localiza entrámbolos lugares de Insúa e Mince. Entramos na freguesía de Prevediños e achegámonos ó axitado leito do río pola beira do lugar de Insúa, a través dunha longa estrada que se estende a carón de infindas campiñas. Detivémonos ó final da recta daquela estrada, e tal e como me dixera de camiño o meu bo amigo Santi, alí non atopamos ningún panel informativo nin indicador que nos guiase até a fervenza. Descendemos camiño do río a carón dunha leira de millo, procurando non estragar o traballo dos últimos labregos do lugar. Logo de deixar atrás as verdes leiras traballadas, internámonos na escuridade da fraga, onde xa comezabamos a escoitar o estrondo das augas do Rego de Prevediños. 

Estabamos moi preto da Fervenza de Mince, nembargantes aínda debiamos atravesar unha fraga que xa se presentaba selvática e asolagada de cheo pola maleza. Non existía ningún vieiro marcado que nos conducise ata o lugar. Aínda recordo a cantidade de silveiras que tivemos que sortear, a cantidade de pólas humedecidas que ficaban estragadas pola fraga. Pouco a pouco, o desnivel do terreo foise incrementando de xeito importante, e dende o lonxe xa comezabamos a percibir o bafo da ruxida. Non nos foi nada doado chegar, foi unha auténtica aventura. A humidade e o calor fixéronnos suar abondo, mais a curiosidade por coñecer de preto esta fervenza, tan única e tan descoñecida, íanse incrementando a cada paso. O chan daquela fraga ficaba tan húmido que tivemos que agarrarnos ós troncos das árbores para non esvarar e poder continuar. Somentes nos restaba descender un profundo barranco, a vertixinosa ribeira do Rego de Prevediños, para achegármonos ó mesmo leito do río. Nos derradeiros metros percorridos, o terreo era case impracticable. De non ser por unha longa póla que atopamos na fraga e que empregamos como apoio para descender, non teriamos chegado até a vertixinosa ribeira do regato. Con moito sixilo e por momentos case que a chimpos, conseguimos chegar até o mesmo leito do río. 

Agora si estabamos de fronte á sorprendente e fascinante, a solitaria e descoñecida Fervenza de Mince. Fincamos as punteiras dos nosos pés nas fendas das rochas para non esvarar, pois estas semellaban máis cheas limo e humidade que o chan da fraga que acabaramos de atravesar. Ollamos, inmóbiles, os dous impresionantes saltos de auga do Rego de Prevediños. Como diciamos ó comezo, este caudaloso regato, tamén coñecido por estas terras como Rego de Vilapedre ou Rego de Quintás, é un afluente do mesmísimo Río Ulla. No alto da impresionante fervenza achamos un pequeno muíño abandonado pero en moi bo estado de conservación e ficamos pampos ante a cantidade de auga que baixaba por esta ruxidoira a pesares de que estabamos no verán. Malia que semella moito máis impresionante, esta fervenza acada pouco máis de dez metros de altitude dende o seu primeiro salto. A fraga que arrodea a Fervenza de Mince componse principalmente de árbores tan senlleiras como bidueiros, freixos, salgueiros e ameneiros. Ademais, froito da constante humidade que se respira neste verxel, puidemos ollar tamén unha gran cantidade de fentos e musgos. 

Semella incrible que nos tempos nos que vivimos aínda poidamos achar na nosa Galiza lugares tan fascinantes, e ó mesmo tempo, tan descoñecidos. Deixamos tras de nós este marabilloso verxel, este auténtico descubrimento, con algún que outro apuro. Ó chegar de novo á estrada decatámonos do luxadas e suadas que tiñamos as nosas roupas. Os nosos pantalóns ficaban cheos de lama e desenfiados polas silveiras; as nosas pernas, ensanguentadas. Namentres marchabamos cara Compostela, fomos pensando de novo en cómo é posible que un lugar de tal beleza fique á súa vez tan esquecido e deixado, sen indicadores nin paneis informativos que nos alerten da súa presenza e nos mostren as súas características, a súa historia; sen tan sequera un vieiro que nos achegue ata alí. Por outra banda, tamén poida que estas carencias propicien que esta fraga i esta fervenza semellen máis máxicas e impresionantes aínda; máis auténticas. Sexa como sexa, nos nosos días resulta case imposible, e mesmo un serio risco, achegarnos ata o lugar sen irmos suficientemente preparados. Sería conveniente dar a coñecer esta fervenza e poñela en valor como se merece, pois tanto os veciños de Touro como tódolos galegos e galegas, temos dereito a coñecer e gozar desta ruxidoira, deste afluente do mesmísimo Ulla, sen medo a luxarnos nin mancarnos. Somentes me resta agradecer ó meu amigo Santi a súa axuda nesta aventura e desexar que a sona desta fervenza chegue moito máis lonxe que o terreal camiño das súas augas.