Araño, o meirande hórreo do noso país

“¡Ou meu sono labrego! Unha casiña
preto do río, ó abrigo dos pinales,
con piorno e alboios nos currales 
e palleiros na eira e na curtiña.

Ó pé da casa un muíño cantareiro
ó son da lira de ágoa que enche o caño, 
baixo o maino agarimo dun castaño
e os amorosos brazos dun cruceiro. 

Todo ó longo da aberta do muíño
tortas e vellas cepas de albariño
cos asios mestos no bendito outono.

E un ferrado de terra por facenda
pra prantío e xardín, libre de renda,
diesmo a Dios, sin foreiro nin máis dono”
Ramón Cabanillas, Vento mareiro

O lugar de Traba, pertencente á parroquia rianxeira de Santa Baia do Araño, pode gabarse de posuír o meirande hórreo deste noso humilde, xeneroso e labrego país; superando os senlleiros cabazos carnotáns de Lira e Santa Columba. Retornamos á vila natal de Castelao, onde xa tiveramos oportunidade de coñecer os cervos dos petróglifos dos Mouchos e a inspiradora serea da Capela do Patrocinio, para tratar de procurar agora esta alongada cabaceira sen pés que acada os 37 metros de lonxitude. Para dar con esta importante construción tradicional, mostra do poder que chegou a acadar o clero rural galego, collemos rumbo a Padrón dende o centro mesmo de Rianxo. Á altura de Taragoña colleríamos dirección ó Rabuño e dende alí somentes nos restaría  desviarnos a man esquerda para plantármonos ante a Igrexa de Santa Baia. Xusto detrás dela, no alto, acharíamos o Hórreo do Araño. 

Esta enorme cabaceira rianxeira, ó igual que en Lira i en Santa Columba, conforma xunto coa Igrexa de Santa Baia, a Capela da Virxe dos Milagres de Araño e a casa reitoral; un conxunto arquitectónico de gran valor histórico, artístico e cultural. I é que somentes o poder clerical era quen de erguer, naqueles tempos, unhas construcións tan enormes e impoñentes coma estas. O Hórreo de Araño, erixido no século XVII, posúe unhas dimensións exteriores de 37,05 metros de longo por 2,40 de ancho, 2,70 de alto, e unha capacidade de 170 metros cúbicos. Esta alongada e pétrea cabaceira presenta unha teitume a dúas augas cuberta de tella e rematada por cruces e pináculos en cada extremo. Na parte lonxitudinal que mira cara a Igrexa de Santa Baia albiscamos dúas portas de acceso, e baixo dunha delas, tamén unhas pétreas escaleiras que salvan o desnivel do terreo no que se localiza e a altura da súa base.

A diferenza das cabaceiras de Lira e Santa Columba, este hórreo non posúe os habituais pés, que é como se adoitaba estimar o tamaño destas construcións, mais ninguén pode negar que as súas dimensións, por riba dos case 35 metros do de Santa Columba e dos 36 e medio do de Lira; convérteno no meirande hórreo do noso país. Esta cabaceira rianxeira susténtase sobre dun celeiro coroado por un tornarratos “estilo mesa” que circunda a alongada base do hórreo e impide a entrada de pequenos roedores. Ollamos cada unha das caras desta mole granítica, deste abeiro de grans, deste amparo contra a fame, cavilando no moito que deberon traballar e suar os veciños desta parroquia para encheren de gran, cada ano e xeración tras xeración, esta impresionante cabaceira.

Liscamos do Araño realmente impresionados. Acabaramos de coñecer, nin máis nin menos que o hórreo máis grande do noso país, amais de visitar outro recuncho máxico do pequeno universo natal do noso rianxeiro máis ilustre e universal. Marchamos paseniño i en silencio, como acompasados polas badaladas taciturnas da Igrexa de Santa Baia; mudos pero enteiramente ledos.

O castro ourensán de San Tomé

“Regresas ao tempo da casa dos devanceiros
a casa do pasado que nos sustenta como os veus 
de arañeira a xeada de inverno, a respiración
arcaica de quen habitou un tempo opaco
e un día partiu. Apousa a poalla secular
nos recantos íntimos, a poeira deixada 
nas lentas estancias, o murmurio das voces
que xa non están: as nódoas de ónice, as sombras.
Na penumbra algo se resiste ao olvido
como líquen incrustado á pedra gris.
Desde o fondal da opacidade somos convocados
polo alento de xeracións que cesan como a chuvia en inverno”
Paulino Vázquez Vázquez, V.W. 1941

Logo de térmolo privilexio de visitar, coñecer e retratar as máis importantes e senlleiras cidadelas castrexas que se espallan polos cumios dos outeiros da provincia de Ourense, como o Castromao, San Cibrao de Las ou Saceda,  decidimos viaxar até a capital da provincia, até a mesmísima cidade das burgas, para achegármonos desta volta até o Castro de San Tomé. Esta cidadela localízase no lugar de Tras de Hospital, a uns escasos tres quilómetros do centro de Ourense. Visitaramos San Tomé, Samuel e máis eu, unha húmida e gris mañá de outono. Non tivemos problemas para chegar, o castro fica ben sinalizado dende Ourense. Sorprendeunos a altitude na que se localiza o xacemento e a impresionante panorámica dende a que se albisca, somerxida no val, a práctica totalidade da cidade. 

Internámonos nunha fermosa fraga e puxémonos a camiñar sobre dun humedecido manto de follas secas. Estabamos a pisar, á fin, o Conxunto Arqueolóxico e Natural de San Tomé, outro vello fogar dos devanceiros no que se mestura un xacemento arqueolóxico que abrangue seis séculos de historia, así como un bosque autóctono e singular ateigado sobreiras, caxigos, érbedos e aciñeiras. Este xacemento deixa ó descuberto diferentes asentamentos, ocupacións e niveis culturais; por unha banda, atoparíamos algunha que outra construción castrexa, e pola outra, estruturas tardorromanas que foron erixidas sobre doutras romanas que se estenderan no século I arredor do poboado castrexo. As primeiras construcións que albiscamos foron as máis modernas. Inicialmente atoparíamos os restos dunha vivenda romana, formada por catro dependencias, patio e galería, e que polo que puidemos comprobar nun panel informativo, semella datar de entrámbolos séculos III e V despois de Cristo. 

Xusto despois, acharíamos unha gran concentración de pequenas construcións romanas, así como graníticas escaleiras, que centrarían toda a nosa atención. Sería toda unha sorpresa para nós comprobar que aquelas pequenas construcións que estabamos a ver eran as dependencias dunha gran edificación; nin máis nin menos que unha casa de dous andares e as súas respectivas dependencias accesorias. Comprobámolo noutro dos paneis informativos, que fican presentes, ó igual que a autóctona natureza, en cada recuncho deste Conxunto Arqueolóxico e Natural de San Tomé. Esta enorme edificación, datada tamén de entrámbolos séculos III a V despois de Cristo, distribuíase en tres dependencias principais precedidas dunha galería na fachada norte; lugar onde se atopa a primeira escaleira que albiscaramos ó chegar. A escaleira tiña a finalidade de dar acceso ó piso superior e crese que ficaba cuberta por unha solaina de madeira. 

Por se fose pouco, na parte inferior desta vivenda acharíase un peculiar sistema de calefacción; a trébede. A trébede era un sistema de calefacción entroncado nun “hipocaustum” romano que se compoñía dun banco oco construído en ladrillos que ficaba pegado á parte inferior dun muro da vivenda.  O achado nesta vivenda romana de San Tomé posuía uns tres metros e medio de longo, o total do ancho da dependencia, por uns 40 centímetros de ancho e uns 65 de alto. Nun dos extremos posúe unha boca de alimentación mediante a cal se lle introducía leña e palla co fin de prender lume. No outro extremo situaríase unha cheminea ou tobeira para a extracción do fume. Percorremos esta enorme vivenda de dous andares e labirínticas dependencias, cavilando no xeito de vivir daqueles habitantes romanos de San Tomé, nas súas costumes. Chegamos mesmo a maxinalos habitando este outeiro nas máis frías invernías e nos máis cálidos estíos. Mais canto semellaban distar xa do xeito de vivir dos primitivos castrexos.

Logo de percorrer a meirande parte deste primeiro conxunto, o máis “moderno” deste outeiro que semella testemuñar a cronoloxía de boa parte da nosa historia, decidimos ascender até o cumio deste outeiro para tratar de achar agora os derradeiros muros do poboado castrexo de San Tomé; a inmensa minoría. Fariámolo logo de percorrer un pequeno treito dunha humedecida calzada romana, os escasos trinta metros que aínda se conservan dela. Pouco despois, comezaríamos a ascender por un intricado i estreito sendeiro de terra, pisando  landras, follas e centenarias reigames. O pouco legado castrexo que achariamos ó descuberto naquel cumio, i en case que todo este outeiro, serían as ruínas dunha impresionante torre e algunha que outra construción na súa parte oeste. Mais ficamos pampos ante aquelas ruínas, ante o que no seu día foran os rexos muros dunha gran torre defensiva dos castrexos, e que aínda se resiste a desaparecer, que aínda loita por sobrevivir. O primeiro andar desta antiquísima torre fica aínda, coma nos seus mellores días, dividida en dous espazos. Os seus muros exteriores ficaban recheos de terra e presentaban vértices curvos. 

Logo de ollar as ruínas da torre castrexa, albiscamos ladeira abaixo outro conxunto no cal, desta volta, as vivendas semellaban articularse estritamente arredor dunha alongada rúa central. Tratábase dun conxunto que estivo habitado entrámbolos séculos I denantes de Cristo e o II despois de Cristo. Descendemos  por aquela rúa tratando de ollar en cada unha daquelas construcións, en cadansúa pedra i en cada mínimo detalle, a borralla de outrora, o remol do pasado, o alento e o esprito dos nosos devanceiros. 

Neste conxunto arremuíñanse, a cada unha das beiras da rúa principal, numerosas vivendas que responden a distintas etapas de construción. As máis antigas localízanse, principalmente, no comezo e na fin da rúa principal. As máis modernas, nas beiras da mesma. No tramo inferior da rúa foron achadas unhas lousas graníticas que se cre que puideron ser empregadas para recoller a auga da chuvia que descendía dos teitos dos fogares e que remataba verténdose sobre da rúa. Neste conxunto, tan ordenado e tan urbanizado, cavilamos no moito que se romanizou a primitiva cidadela castrexa de San Tomé, na pouca presenza de construcións castrexas. 

Malia a coñecerse a existencia deste castro dende comezos do século XX, non sería até a década dos 80 cando comezarían a levarse a cabo as primeiras escavacións arqueolóxicas. Estas escavacións non puideron máis que constatar que esta de San Tomé é unha importantísima mostra do mundo galaico-romano, da mestura de civilizacións, afastadas evolutiva, cultural e temporalmente, que cohabitaron neste outeiro ourensán e na meirande parte dos castros galegos. Despedímonos de San Tomé cavilando no enorme privilexio que temos de contar con tantos outeiros cronolóxicos, -museos vivos i esquecidos, de balde e á intemperie-, que recrean a nosa propia historia, lembran a nosa evolución e semellan darnos folgos pra soñar, pra botar a voar cos pés ben enraizados na terra. 

O Descravo do singular Cruceiro de Cirolán

“O xesto monacal da pedra 
benzoa o acougo da aldea... 
Axiónllanse os camiños 
abrazados ao cruceiro, 
nunha azul eternidade 
de pedra e ceo. 
A agonía do sol-por 
conmove o planto da terra, 
e a paisaxe presígnase 
con santas cruces de pedra. 
A campaíña de prata 
do día, 
latexa un ángelus 
de epifanía. 
E o sol agoniante 
ven a encravarse na cruz, 
abrindo os marelos brazos 
como o salvador Xesús”
Luís Amado Carballo, Proel

Retornei ó concello coruñés de Mazaricos, e máis concretamente ó lugar de Suevos, pertencente á Parroquia de Santa María de Coiro, para ollar de preto un senlleiro e impresionante cruceiro. Xa facía tempo que tiña en mente desprazarme até este concello da Comarca de Xallas, até estas terras agrícolas e gandeiras, para procurar unha de tantas mostras da arte e da habelencia dos antigos canteiros galegos que fican espallados por milleiros de aldeas, santuarios e camiños; que forman parte da nosa vida cotiá. Mais desta volta non procuraba un cruceiro calquera; andaba na procura do senlleiro e impresionante Cruceiro de Cirolán. Este cruceiro é moi semellante ó que tiveramos a sorte de coñecer anos atrás na parroquia noiesa de Eiroa, xa que en ámbolos dous semella representarse o Descravo de Xesucristo. 

Debo recoñecer que xa tentara achar esta importante obra de arte en máis dunha ocasión, mais como se adoita dicir; á terceira foi a vencida. Localicei o Cruceiro de Cirolán logo de abordar a unha anciá do lugar e de pedirlle que me indicase como chegar. Quen mellor ca ela para orientarme. O certo é que xa estaba bastante preto, mais o cruceiro fica nas aforas da aldea, a carón do curso do Río Beba e nunha contorna rural, húmida e verdescente; nunha paraxe realmente máxica e fermosa. Achegueime até os mesmos pés do Cruceiro de Cirolán logo de atravesar o leito do Beba. Á fin me detiven baixo daquel impoñente e singular cruceiro, ante outra senlleira mostra do importantísimo legado dos canteiros. 

Ollei cada un dos detalles, cada un dos ocos ou baleiros que foron traballados cunha excelsa habelencia e coidado, cun mimo e cunha sutileza somentes comparable coa depositada en  cruceiros tan maxestosos como os de Eiroa e de Hío. Esta obra de arte cotiá, esta xoia granítica de Suevos, érguese sobre dunha base cadrada de catro chanzos e a través dun fuste de sección cadrada con chafráns. No chapitel, cuadrangular, acharía rostros anxelicais e sombrías caveiras. Sobre deles, unha gran crus de base circular entorno a cal se representa o anteriormente citado Descravo. Arredor da crus acharía as imaxes que representan a Xosé de Arimatea, a Nicodemus e a un axudante, que sobre dunhas escaleiras, efectúan o descravo e descenden da crus o corpo de Xesucristo. Na parte inferior, axeonllada ós seus pés, albiscaría tamén a imaxe da súa nai María sostendo nas súas mans a coroa de espiños. Na parte traseira acharía tamén a pétrea imaxe de San Boaventura. Este cruceiro aínda conserva restos da policromía que presentaba orixinalmente, algo que o fai, se cabe, un chisco máis valioso e singular. Foi erixido no ano 1861 pola familia Cirolán, de aí o seu nome. 

Ollei detidamente aquela triste escena relixiosa, aquela obra mestra da arte popular galega, con asombro e curiosidade. Cantas semellanzas comparte este cruceiro con aquel outro que anos atrás coñeceramos en Eiroa, na noiesa parroquia de Santa Cristina de Barro. Ollei cada unha das vistas e a multitude de detalles que compoñen o Descravo, até dar mesmo coas cores que aínda resisten e se deixan entrever nas escaleiras, na base da crus e nas roupas das imaxes que o integran. Deixei tras de min este máxico lugar, este cruce de camiños, este cruceiro singular e impresionante, ollando as húmidas, extensas e verdescentes pradarías da contorna. Quen sabe canta fe e cantas espranzas serían depositadas neste Cruceiro de Cirolán, nesta obra de arte popular e cotiá, nestoutro feiticeiro recuncho da Comarca do Xallas.