As menciñeiras augas de Cabreiroá

“Ah memoria na pedra, ah choiva torrencial:

¿o efecto "mondariz" é a cultura gremial?

Ah mirada oceánica no infinito do mar:

Todos xuntos, moi xuntos, ¿haberémola armar?

¿En contra do onanismo e da incestuosa unión,

fomentaremos sempre a orxía e a creación?

¡Caída demográfica: Nin dios pervivirá!

Breogán, cando volte, moito se cabreiroá”

Xavier Seoane, A canción do milenio

Este pasado mes de xullo, inmerso naquela solitaria, meditativa e persoal viaxe que fixera ás chairas ourensás da Limia, decidín achegarme até un recanto do Concello de Verín para tratar de coñecer un dos máis senlleiros mananciais deste noso país e parte do estranxeiro; o de Cabreiroá. Precisaba escoitar o “férvedo són”, -como diría Francisco María de la Iglesia-, de carbónicas burbullas que emanan da terra, así como matar a sede coas menciñeiras augas de Verín, ó igual que fixeramos fai cousa dun par de anos aló polas terras pontevedresas de Mondariz. Para chegar até o manancial desta importante firma galega de augas minerais, tiven que achegarme até a parroquia de San Salvador de Cabreiroá, a escasos dous quilómetros do centro mesmo de Verín. Non ten perda, o manancial fica perfectamente indicado dende o centro desta importantísima vila ourensá. Nada máis chegar puiden albiscar un fermoso xardín ateigado de árbores antiquísimas, todas elas con cadansúa etiqueta na que aparecían os nomes científicos das mesmas. Fiquei pampo ante a fermosura do xardín, semellaba un lugar máxico. A meirande parte das árbores que acharía serían autóctonas da nosa terra, algo que me agradou enormemente. Ó pouco de seguir camiñando toparíame cun monumental edificio. Tratábase do antigo Hotel Balneario de Cabreiroá, un edificio do ano 1908 que nos nosos días fica pechado. 

Pouco despois  albiscaría parte das instalacións da factoría, e por suposto, o seu manancial; as enérxicas burbullas que semella regurxitar a terra e que en verdade me trouxeron até eiquí. Achei o manancial nun pequeno e fermoso templo que fica a carón mesmo do antigo hotel. Adentraime no mesmo e achei o que buscaba, o “férvedo són” das burbullas de Cabreiroá, augas que nacen, que ven por primeira vez a luz logo de seren concibidas nas entrañas uterinas da nosa terra. Cóntase que antano, este manancial era unha charca con moita sona entre os veciños de Verín pola calidade e propiedades das súas augas. Sábese que dende finais do século XIX víñanse empregando para remediar problemas gástricos e dixestivos. Dende logo que este feito non resulta estraño se temos en conta que estamos en Ourense, na terra das máis puras e translúcidas augas, quentes e frías, doces e sulfurosas, carbónicas, minerais; menciñeiras. 

A historia máis coñecida destas augas de Cabreiroá comezaría aló polo 1906, ano no que serían declaradas de utilidade pública logo de seren analizadas polo Charing Cross Hospital e a City of Westminster, e posteriormente certificadas como minero-medicinais por Ramón y Cajal. Don José Manuel García Barbón realizaría nese mesmo ano obras nos accesos á fonte, así como nos terreos adxacentes, e crearía tamén unha pequena factoría de envasado para somentes un ano despois, no 1907, comezar a erixir as instalacións do Hotel Balneario. O balneario estaría en funcionamento até o 1936, ano no que estala a Guerra Civil e obriga a trocar o uso e sentido do edificio, que pasaría a albergar un cuartel e un hospital militar. Logo volvería a abrir as súas portas, pero xa non tiña a mesma sona, polo que pecharía definitivamente no ano 1961. Co paso do tempo, a firma galega comezaría a centrar os seus esforzos nas actividades de embotellado e comercialización das súas prezadísimas augas, do seu tesouro líquido, transparente; telúrico. Fiquei pampo ollando como emerxen as augas de Cabreiroá, xunto co seu propio gas natural, coas súas burbullas, e ante a forza coa que semellan viaxar cara a luz, cara a cortiza terrestre deste recuncho verinés.  Estas augas, que emerxen a 16 graos cun caudal aproximado de oito litros por minuto, posúen unhas características que as fan únicas pola súa concentración de anhídrido carbónico, bicarbonato sódico, bicarbonato lítico e bicarbonato potásico. Crese que estas augas menciñeiras son idóneas para doenzas e infeccións das vías urinarias, trastornos gastro-hepáticos, biliares e metabólicos. Bebín daquelas augas e molleime a cara con elas denantes de liscar deste máxico e fértil recuncho ourensán dende o cal se exporta a todo o mundo o meirande tesouro que temos; a auga das nosas chuvias e das nosas bágoas, parte dos nosos solos, das nosas rochas e das nosas terras, parte da nosa propia vida e identidade, parte de nós.

As armas de Pedra Ancha

“Non me posso pagar tanto
do canto
das aves nen de seu son,
nen d'amor nen de ambiçón
nen d'armas —ca hei espanto,
por quanto
mui perigoosas son,
—come dun bon galeón,
que mi alongue muit'aginha
deste demo da campinha,
u os alacrães son;
ca dentro no coraçón
sentí deles a espinha!
E juro par Deus-lo santo
que manto
non tragerei nen granhón,
nen terrei d'amor razón
nen d'armas, por que quebranto
e chanto
vén delas toda sazón”
Afonso X, Cantigas de escarnho e maldizer

Fai como cousa dun par de anos, tempo no que comezaría a sentir un especial interese polos petróglifos e a arte rupestre, dende aquela viaxe na que percorrería numerosos concellos e boa parte do interior da Costa da Morte trala pista dos abondosos achados arqueolóxicos que se localizan por estas terras do occidente galaico. Na devandita viaxe tiveramos o pracer de achar os dolmens do Val da Soneira, amais da Arca da Piosa, a Fornela dos Mouros, a Casota de Freáns e o Castro de Borneiro. Mais naquela viaxe tamén acharíamos uns gravados milenarios que fican nun afloramento granítico do Concello de Dumbría e nos cales se representan unha serie de armas que nos resultaron moi coñecidas, que nos lembraron a outras que xa tiveramos a sorte de coñecer con anterioridade; as do Castriño de Conxo.

Este conxunto de gravados dumbrieses, coñecidos como Pedra Ancha, fican a carón mesmo do trazado do Camiño de Santiago que ten Fisterra como fin. Para achegármonos até este afloramento granítico tivemos que dirixírmonos até a Parroquia de Santa Baia de Dumbría, i en concreto até o lugar de Hospital, na estrada que enlaza os termos municipais de Dumbría e Mazaricos. Á altura da factoría de carburos metálicos de FerroAtlántica, e de fronte a porta principal da mesma, atoparíamos o trazado do Camiño de Fisterra e ó pouco de internármonos nel, a uns aproximados 400 metros, acharíamos o afloramento de Pedra Ancha á nosa dereita. Era inverno e orballaba, mais iso non impediu que achásemos os gravados. 

A de Pedra Ancha é unha das estacións rupestres máis interesantes do chan galiciano pola variedade dos seus motivos, as armas, e pola nula presenza desta iconografía nestas terras da Costa da Morte. Ollamos naquel místico afloramento uns puñais e unha especie de escudo moi semellantes ós que acharamos no Castriño de Conxo.  Na Provincia da Coruña existen outras representacións de armas en Carnota, Teo e no Porto do Son, amais do xa citado Castriño de Conxo, en Santiago de Compostela; mais este último parece facer una exhibición dun catálogo de armas diversas. Fitamos aqueles gravados que semellan representar unha especie de escudo, e despois analizaríamos os sucos que semellan conformar dous puñais e tres alabardas. Tamén acharíamos unha serie de cruces feitas con posterioridade. Estes petróglifos de Pedra Ancha foron achados por vez primeira por Modesto García Quintáns no ano 1991.

Logo de contemplar os gravados, decidimos ascender até o alto do afloramento para tratar de achar algún suco máis ou algunha coviña. No alto de Pedra Ancha non acharíamos nin sucos nin coviñas, mais si dúas especies de pías con desaugadoiros como talladas na mesma rocha. Tratamos de maxinar ilusamente o que puideron significar este petouto de Pedra Ancha e todas estas armas para os nosos ancestros da antigüidade. Conmóveme pensar que estes gravados saíron da mente daquelas xentes primitivas, así como maxinar as rudas mans coas que algunha ou algún artista primitivo debeu plasmar neste afloramento granítico parte dos seus soños, das súas teimas, dos seus medos ou das súas esperanzas; parte polo tanto do seu espírito, da súa alma, do seu xeito de ser e de vivir. 

A carón do santuario carballiñés da Veracruz

"Pater nostrus rez'eu máis de cento
por aquel que morreu na vera cruz,
que el mi mostre mui cedo a luz,
mais mostra-mi as noites d'avento.
Mais, se masesse con meu amigo,
a luz agora sería migo".
Juião Bolseiro, Cantigas de amigo

Este pasado verán, namentres percorría algunhas comarcas ourensás tralos recunchos máis feiticeiros que agocha esta provincia, decidín facer unha breve parada no Carballiño para tomar un café e mercar unhas deliciosas cañas de crema na Confitería Cerviño. Presentábase unha mañá ben solleira e calorosa, polo que non dubidei en percorrer as rúas desta grande e importantísima vila ourensá e gozar co bo ambiente que nelas se respira. Case que sen querelo, albiscaría dende o lonxe a torre da impresionante e monumental Igrexa da Veracruz. Achegueime ata ela movido por unha gran curiosidade, desexando coñecela máis de preto, sentirme anano ó seu carón. 

A Igrexa da Veracruz, coñecida no Carballiño como Igrexa Nova, é un templo moderno e unha das últimas obras inacabadas do prestixioso arquitecto galego, Antonio Palacios Ramilo (O Porriño 1874 – Madrid 1945). A súa orixe débese á laboura pastoral do párroco Luciano Evaristo Vaamonde da Cortiña (Moreiras 1880 – O Carballiño 1961), -reitor da parroquia de San Cibrao dende o ano 1930-, e ó seu anhelo de dotar á localidade dunha sé parroquial que substituíse á “igrexa vella”. Comezaría a erixirse, a base de granito sen pulir e lousa, a mediados do pasado século XX; a primeira pedra púxose o 25 de xuño de 1943 e un mes despois darían comezo as obras. Tralo falecemento do arquitecto Palacios somentes dous anos despois de presentar o proxecto, o canteiro carballinés Otero Landeiro seguiría as pautas historicistas e modernistas do finado arquitecto e proseguiría a obra co asesoramento de dous enxeñeiros. No ano 1949 comezarían as obras da torre, duns 52 metros de altitude. Aínda coa torre a medio construír, o templo abriría as súas portas no 1952, coincidindo coa festividade de San Cibrán, patrón desta vila. As obras rematarían definitivamente no ano 1957. O párroco Evaristo Vaamonde finaría no 1961, deixando o templo construído. Este templo caracterízase por ser unha mestura de estilos arquitectónicos e escultóricos. Na planta, de grande complexidade, destaca a planta principal centrada e unha segunda nave rectangular. Fiquei pampo ante esta singular, moderna e impresionante igrexa carballinesa. Pode ser, sen medo a trabucarme, un dos templos máis impresionantes deste noso país. Afasteime desta xigantesca igrexa nova, deste sacro templo erixido por tódolos carballineses e carballinesas, sen poder deixar de ver a súa monumental torre en cada rúa, en cada vidreira, en calquera recuncho que pisaba desta vila.