As cepas do Santuario das Ermidas

"Do meu vale, de combas e relanzos,
espellado de louxas e de xeixos,
rañado de amieiros e caborcos,
garnido de mimosas e milleiras,
barroco de cepeiras e castiros,
recendente de ourego e cabrinfollo,
tinguido de cireixas e de amoras,
polos cachois roscido e as pincheiras,
arrolado dos carros, que se afastan
antre a poeira da silvosa corga.
No soalleiro louro de laranxas,
roxo de balsaís e sangradeiros,
dóce de mel, cinsento de oliveiras..." 
Florencio Delgado Gurriarán, Saúdo a Otero Pedrayo, de “Galicia Infinda” 

Aínda poden oírse os latexantes corazóns dos máis fervorosos fieis de camiño á igrexa, e o murmurio omnipresente que acompaña os seus propios pasos. Aínda se escoitan os laios da paixón das freguesas, a misa en latín e o eco que o coro das Ermidas fai penetrar polos resoantes vales do Río Bibei. Aínda semella recender a incenso e cera, a fume mortuorio de velas apagadas. A paisaxe do lugar, aínda adurmiñado, móstrase tinguida pola sanguenta cor das últimas follas e as intricadas ladeiras fican hoxe coma sempre, valorosamente traballadas.

Ladeiras para o cultivo do viño

Atravesámolas montañas do Val de Valdeorras, unha paraxe natural única que antano pertenceu ós Guigurri ("Guigurros" e "Calubrigensis", pobos que procedían das vellas tribos astures. Segundo indican as citas máis antigas, foron os primeiros poboadores da comarca), para percorrer os vestixios das antigas vías romanas que conducían a Braga e Astorga, e polas que circulaban lexións enteiras de romanos. Uns romanos que explotaron estas terras, pero que tamén nos deixaron valiosos tesouros coma as primeiras cepas dun viño de emperadores e unha gran cultura que aínda conservamos. O noso destino, logo de visitar a Ruta do Viño de Valdeorras, non era outro que o Macizo Central ourensán, e máis concretamente; O Santuario das Ermidas, no Concello de O Bolo. Este fermoso lugar, berce tamén do viño da comarca, acolle un dos santuarios máis recoñecidos e importantes do país, e a súa fachada está considerada unha das mellores obras do barroco galego. As vides, pequenos anxos e numerosas imaxes, decoran as columnas salomónicas da súa fachada, namentres as caveiras de ollos cavorcos e tibias cruzadas fican gravadas ó pé do cruceiro.

Vista do lugar dende a ponte

O pavimento do recinto exterior do santuario, onde se sitúa o cruceiro, componse de milleiros de pequenos bolos ou cantos rodados que, nalgún momento, foron subtraídos das ribeiras do Bibei. Hoxe embelecen a entrada do santuario e adormecen os pés dos que ollan a súa fachada. 

A igrexa, encravada na propia rocha da ladeira, domina dende o alto o lugar. Ao seu redor converxen pequenos rueiros que encamiñan ós poucos fogares de veciños que quedan con vida. As ladeiras das montañas fican construídas en bancais para cultivar unhas vides históricas, compartindo o mesmo chan con especies pouco comúns no noso amplo territorio, coma é o caso das oliveiras ou amendoeiras, máis tamén especies autóctonas coma castiñeiros, bidueiros, e outros moitos hidrófilos que procuran as doces augas do Río Bibei, afluente do caudaloso Sil. A carón deste río descansan as ruínas de dous antigos muíños de auga que datan dos séculos XIX e comezos do XX.

Fachada do santuario

O Santuario da Nosa Señora das Ermidas, que hoxe fica cravado na pedra mesma da montaña, desafiando ó terreo e ó tempo, foi construído aló polo ano 1624, por orde do Bispo de Astorga, que por aquela era Alonso Messía de Tobar. Ó templo inicial, dunha soa nave, fóronselle agregando, a posteriori, a capela maior e as dúas torres de cinco tramos; todos eles diferentes. Tamén unha sala de administración, unha pousada para peregrinos e outras moitas obras. Unha das singularidades con máis sona deste santuario é, sen dúbida, o vía crucis barroco formado por uns catorce nichos que conteñen os pasos do Calvario. Nestes nichos consérvanse importantes tallas da época, a tamaño real, que gozan de gran importancia e sona internacional. O lugar foi declarado Ben de Interese Cultural (BIC) pola Xunta de Galicia o  pasado ano 2006. O santuario pertence á diocese de Astorga.Fuximos taciturnos e sen presa para non perturbar a paz nin o silencio, deixando tras de nós este olimpo de fe e natureza, de ladeiras eternamente traballadas. Que as cristalinas augas do Río Bibei non afundan nunca, a historia esculpida nas pedras que erixen o Santuario das Ermidas. 

Os muíños de Santo Adrán da Toba

"O rumor da chuva surprendida, no ar abre-se, en flor.
Este verde entreabre a cortiza da realidade. Nunca é
branca a fermosa máscara tráxica que reflecte, mais azul,
un anaco de ceo, esta parede azul que onte á noite
non existia. O ceo existe sen saber no branco da mañá"
Cesáreo Sánchez, A escrita do silencio

A forza da auga move as moas
dos Muíños do Son

Atrás deixamos o rumor das augas salgadas do Areal de Estorde e avanzamos cara o corazón do val de Guimareu. Ós pés desta fermosa fraga, encravada no seo do concello coruñés de Cée, atopamos cultivadas as leiras que surten as aldeas da contorna. Os cabalos do lugar semellan tranquilos ó noso paso. Axiña vémonos invadidos pola sombra das árbores desta fraga da Toba. O noso camiño atravesa de cheo o lugar de Guimareu, sito no embigo dun bosque xeneroso e rico en diversidade natural, onde podemos atopar un amplo número de especies animais e vexetais. A masa forestal está conformada por carballos, castiñeiros centenarios, piñeiros ou loureiros, aínda que lamentablemente, tamén se albisque algún que outro eucalipto. Esta fraga goza de moita sona micolóxica, potenciada, principalmente, pola diversidade das súas árbores e a riqueza e estado dos seus solos. Guimareu conserva o encanto das vellas aldeas case extintas i esquecidas. Recentemente, unha vía rápida perturbou a paz deste lugar, acoitelando as ladeiras destes montes cheos de vida. 

Nas entrañas deste bosque nacen multitude de regatos, entre os cales o máis destacado é o vello Río das Laxes, hoxe coñecido por Río Toba. Este espléndido regato, é recibido por un chamativo conxunto de muíños ó seu paso pola antiga aldea de Santo Adrán de Toba. Os Muíños da Toba constitúen un grupo de sete muíños, cinco deles restaurados a finais do noventa, e que son o centro dunha ampla área recreativa e de lecer de gran valor etnográfico. As pequenas edificacións de granito do país e teito a dúas augas, datan de diferentes épocas entre o século XIX e principios do XX. Están dispostos en ámbalas dúas beiras do río, aproveitándose do desnivel do terreo e de multitude de canles que moldean o río ó seu paso polas moas. A gran cantidade de fervenzas garanten a enerxía necesaria para poñer en funcionamento estas vellas rochas circulares. No interior dos muíños podemos aínda contemplalas e imaxinar as vellas labouras de moído do gran de millo. 

A Igrexa de Santo Adrán de Toba

As canles retórcense entre multitude de especies vexetais que conforman un rico ecosistema. Entre as plantas máis doadas de atopar están a fieita, os musgos, as herbas acuáticas e diferentes algas. Tamén atopamos unha ampla colonia dunha chamativa planta exótica de espigadas flores vermellas que acompaña o curso do río. A cantidade e tamaño destes muíños demostran a importancia e o peso económico que chegou a ter a Parroquia de Toba. As grandes vivendas eclesiásticas e o xigantesco hórreo de vinteseis pés fálannos de grandes almacenaxes de gran e de prosperidade. O templo parroquial de Santo Adrán remóntase ás orixes da aldea (século XII), pero amosa un elegante campanario barroco. Dende o seu adro, circundado por tumbas e cruceiros, contemplamos a grandeza dos bosques que arroupan á parroquia. Neste mesmo lugar celébrase, os días 17 e 18 de xuño, a Romería de Santo Adrán de Toba, na que a tradición máis popular é a poxa de galos; os últimos restos da vella prosperidade. Esta parroquia é un dos lugares máis antigos do concello de Cée, cuia capital municipal está situada no fondo da Ría de Corcubión, e constitúe unha das vilas de maior auxe nos últimos anos. Dende o alto do Monte do Son, que domina a enseada, contemplamos o contraste do progreso que fixo de Cée unha vila chea de servizos. Pero a súa riqueza ven de lonxe: a beleza das antigas vivendas señoriais do seu casco histórico, coma o Pazo de Cotón, e a súa vella tradición baleeira, teñen convertido a Cée nun referente económico na bisbarra. Entre os seus fillos máis célebres destacan Domingo Antonio de Andrade (1636-1712), arquitecto que deseñou a Berenguela compostelá e a igrexa da propia Virxe da Xunqueira, destruída posteriormente durante a invasión francesa. O Castelo de Príncipe, na Ameixenda, é do pouco que queda daquela época.

Vista da Ría de Corcubión dende o Monte do Son

No século XIX destaca a figura de Fernando Blanco de Lema, indiano adiñeirado que doou a súa fortuna, forxada nas Américas, ó benestar e ó futuro da súa vila. Así, fixo construír dous institutos: o Colexio de Nenas (actualmente sede da fundación que recibe o seu nome), e o Instituto Fernando Blanco, fermosa obra de arquitectura historicista do século XIX. 

Entre os persoeiros máis importantes na actualidade, cóntanse algúns precisamente de Toba, coma os irmáns Miro e Rafa Villar, poetas de gran sona en todo o país. Que estas vellas xoias da arquitectura popular galega sigan a xirar as súas magníficas moas neste recanto de paz e de beleza.

O vento que acariña a Duna de Corrubedo

“Unha canción é un mapa e tamén unha vía,
un pasaporte, un modo de substento,
unha escada que leva
ó máis alá. Se vas pola túa vía
espantarás o mal.
Tódolos teus encontros serán con irmandiños
e a loita será sempre hospitalaria.
Cada un dos episodios do cantar compartido
é unha zona sagrada,
militar. Pero, ai do que se para
e bebe dunha fonte
ou dun regato
que soan noutro ton,
alleos á epopea salmodiada.

Quizais atope a morte,
ou desentoe coa vida.

Os trazos da canción conectan o invisible que está próximo
co invisible arredado: dunas
de corrubedo”.
María do Cebreiro, Pérfida Erín (sete visións en terra)

A maxia que acompaña as forzas do vento e do mar dende o alén do Océano Atlántico, moldea e conforma ó seu antollo numerosas marabillas dignas de admirar por calquera ser humano que se prece. Un deses tesouros naturais é, sen dúbida, o Parque Natural de Corrubedo, inmerso na ventilada costa do Concello coruñés de Ribeira, -en concreto, entre Corrubedo e Olveira-, e ós pes da sempre impetuosa sombra da Serra do Barbanza.

Vista da Praia dende o Complexo Dunar de Corrubedo

Este complexo natural comprende numerosos atractivos que se ven acentuados pola diversidade do seu entorno. Marismas, lagoas de augas doces e salgadas, praias, chairas, dunas e moitísimas outras xoias que só un mesmo pode chegar a descubrir,- así coma unha morea de camiños que nos ensinan un espazo onde escoitar o murmurio laborioso do vento e recender o salitre do mar-; son só unha pequena mostra dos agasallos que  agochan estas terras do Barbanza. Tamén é un lugar onde ollar unha flora e fauna tan peculiar coma delicada, singular e innumerable. As dunas de Corrubedo constitúen un lugar onde meditar, aprender e disfrutar dun entorno natural único, dentro e fóra das nosas fronteiras. Este espazo natural protexido, situado entre a Rías de Arousa e a de Muros e Noia, acolle a influencia dos ventos predominates do sudoeste que, gran a gran e día tras día-, van conformando unha xigantesca e espectacular duna móbil de máis dun quilómetro de lonxitude por uns douscentos cincuenta metros de ancho. Mais neste espazo onde se mesturan as augas doces da Lagoa de Vixán coas augas salgadas da Lagoa de Carregal, que recibe o salitre do mar; créase un fascinante escenario de biodiversidade única que paga a pena valorar e urxe protexer. A flora caracterízase pola presenza das xunqueiras, cardos mariños e Ammófilas de area, así coma ranúnculos, carrizos e extensos piñeirais que protexen e acougan a paz das súas fértiles marismas. 

Xunqueiras a carón da Duna de Corrubedo

 A fauna que habita neste rico ecosistema caracterízase principalmente, por unha ampla diversidade de anfibios e réptiles, que compoñen a meirande parte dos presentes en todo o chan galego. No que respecta ó mundo das aves, cabe destacar os mazaricos, as garzas, os lavancos, os pernileiros, os cullereiros, os carráns cristados, as gabitas e as gaivotas. Moitas destas, aves viaxeiras, fan parada no seu itinerante voo para deterse neste paradiso de vento e natureza, na procura de descanso e alimento. Por algo este lugar, dende o ano 2003 é Zona de Especial Protección de Aves (ZEPA) e Zona de Especial Protección dos Valores Naturais (ZEPVN). Este verxel é tamén territorio de numerosas especies de mamíferos como a lontra, o raposo, o porco teixo ou o ourizo cacho. Pero non esquezamos tampoco a riqueza viva que aínda  habita baixo o leito mariño. Estas costas do Barbanza gozan dunha incuestionable fama de tradición pesqueira e dunha riqueza marisqueira coñecida no mundo enteiro, e os seus productos; os máis suculentos praceres do mar. Que o milagre das forzas do vento e do mar siga moldeando a Duna de Olveira, tesouro de nácar acariñado a barlovento.