sábado, 25 de febreiro de 2012

Ponte Maceira, vieiro sobre o Tambre


“A corrente vai no quenlle
afinando un marmurío.
Xabonándoa con fervenzas
lávall'a roupa o muiño.

Romeiro pra Compostela
pasa o vieiro pelengrino,
montado ao lombo da ponte,
sin se mollar no camino”.

Luis Amado Carballo, Proel

Semella que aínda se poden albiscar as relucentes armaduras e as afiadas espadas dos lexionarios romanos que aínda xacen baixo os arcos da Ponte Maceira. Conta a lenda, que a vella ponte orixinaria derrubouse baixo o paso dos romanos que, dende a cidade pagá de Dugium, viñan perseguindo ós discípulos que portaban o corpo do apóstolo Santiago. Aínda nos nosos días, este fermoso lugar segue a gardar un importante vínculo coa tradición xacobea, pois é por esta ponte pola que os peregrinos atravesan o Río Tambre, de camiño a Fisterra.

A Ponte e a súa contorna
As vellas batallas de Ponte Maceira
Séculos despois, o poderío da Igrexa compostelá xa substituíra ó dominio romano, e o Arcebispado desexaba controlar tódalas terras da contorna. Son os tempos nos que o mítico Diego Xelmírez loitaba cos seus propios exércitos contra as grandes familias nobres, e o Tambre constituía a fronteira natural entre o imperio compostelán e as ricas terras dos Condes de Traba. Por iso aquí, na Ponte Maceira, os exércitos do Arcebispo e os de Don Pedro Froilaz de Traba víronse as caras na sanguenta Batalla de Ponte Maceira, a comezos do século XII. A ambición de Xelmírez tinguiu de sangue as augas do Tambre, que arrastrou os corpos dos caídos de ámbolos dous bandos. Mais non é casualidade que se derramara tanto sangue por estas terras bendicidas pola natureza. A mitra compostelá ansiaba dominar esta fértil comarca co fin de engrandecer o seu cada vez máis extenso imperio: por aquel entón, Xelmírez estaba a construír a esplendorosa Catedral de Santiago, e os enormes custos requirían de máis bens e riquezas. 

A historia da Ponte
Ponte Maceira foi, dende antano, un importante posto de parada nas vellas rutas que unían a capital coas terras máis extremas. O gran tráfico que tivo que ter naquelas épocas, obrigou a erguer unha maxestosa ponte aló polo século XIII, sobre os pés da antiga ponte romana. A parte medieval está construída nun Gótico primitivo. De feito, o único arco oxival que ten é o central, os demais son de medio punto, e lémbrannos ó Románico. Son, en total, cinco arcos ergueitos con contundentes pezas de sillería, conformando unha extensa ponte de máis de oitenta metros de longo, e cunha vía central duns tres metros de anchura. Nun dos extremos aparecen dous arcos máis, e que serven para aliviar o enorme caudal do Río Tambre. 

Vista xeral do lugar de Ponte Maceira
Ponte Maceira, aldea monumental
Hoxe en día, a Ponte Maceira divide os concellos de Negreira e Ames. Nembargantes, a aldea que leva o seu nome, e que conta cun impresionante conxunto monumental, fica na beira nicrariense, ós pes dun extenso souto. O lugar atópase no corazón dunhas fértiles terras, adurmiñadas sobre o espello de auga do Tambre. Este caudaloso río, agasállanos ó seu paso cunha natureza exuberante: nas beiras podemos atopar castiñeiros, bidueiros, salgueiros, e outras moitas especies de hidrófilos. Xunqueiras, fentos e todo tipo de vexetación rematan de conformar a diversidade natural do lugar. Os verdes prados e campiñas, comparten a paisaxe coas enormes rochas erosionadas que se albiscan nas ribeiras do río. A humidade pálpase en cada pedra, en cada recuncho desta lendaria Ponte Maceira, que se resiste a renderse ante os embates do Tambre caudaloso. Na pequena aldea podemos ver cruceiros, cabazos, pombais, rúas empedradas e a Capela de San Brais, que data do século XVIII. En ámbalas dúas beiras do río atopamos os fachendosos fogares da sempre poderosa burguesía. Son grandes casas de cantería con numerosas galerías abertas ó Tambre. 


Os muíños e a riqueza da auga
Antes de que o río atravese a ponte, unha pequena presa en arco precipita as augas, remexendo a cristalina paz que adormece no seu reflexo. En ámbolos dous extremos podemos ver algúns muíños de grandes dimensións, pero o mellor conxunto atópase na beira nicrariense. Trátase de dous fornidos edificios que se erguen sobre o río, un xunto do outro, aproveitando a forza das augas. Cando accedemos ó seu interior podemos ver que conservan aínda as moas e ata as oxidadas rodas que se encargaban de facelas xirar. Nun deles pódense contemplar ata dúas moas, iluminadas polas estreitas fiestras de pedra. No muíño máis pequeno, vemos no chan o que puido ser unha laxa funeraria que ten gravada unha estrela de cinco puntas, vestixio da lonxeva historia deste mítico e fermoso lugar. As ovellas pacen sosegadas nas campiñas que acompañan o curso do Tambre, namentres algún que outro peregrino atravesa aínda a ponte coa ollada posta en Occidente, camiño de Fisterra. Semella que poucas cousas cambiaron dende os tempos antigos neste vieiro ateigado de lendas, e nada cambiará namentres o Tambre siga a regar as fértiles ladeiras ó seu paso. 
Longo porvir á Ponte Maceira e ós seus máis fieis camiñantes!

sábado, 18 de febreiro de 2012

Pazo de Fefiñáns, berce do Albariño



"Reza un merlo no souto
frorido de cereixos
relixioso ofertorio
duns místicos amores.
Pasa un vento de bicos
que vai buscando beixos,
como enxame de abellas
que vai buscando frores.

Fío a fío debulla
súa madeixa a fonte
barbullando chorosa
o verso lexendario
do Paxe do Castelo
aforcado na Ponte
e da Reina encantada
no Pazo solitario.

Nos cálices das rosas
hai comunión de orballo.
Mentras no rexio alcázar
xunto ó baleiro trono
por ela espera a Corte,
á sombra dun carballo
texe a Princesa roiba
un encaixe de Ensono".
Ramón Cabanillas, No desterro

A ponte do arco que une o Pazo de Fefiñáns
co seu bosque particular.
Seguimos descubrindo as terras do Salnés, corazón das Rías Baixas. Coma ben ten cantado a lendaria voz do inigualable Pucho Boedo, son estes remansos do Atlántico auténticos “encaixes de ouro e mar”, e tamén o berce dun dos mellores viños do planeta, o Albariño. No noso percorrido chegamos ata a singular e fermosa vila de Cambados, poboación que viu medrar ó insigne “Poeta da Raza”. O centro desta vila está presidido polas maxestosas fachadas de Fefiñáns, posiblemente o pazo máis coñecido de Galicia. A súa estrutura, en forma de escadra ou “L”, ocupa dúas das caras da Praza de Fefiñáns, onde o granito se mestura coa sombra dos viñedos.
A historia deste pazo está intimamente ligada á produción vitivinícola. Trátase dun lugar fundamental para a historia da elaboración do viño galego máis recoñecido internacionalmente. Non en van, foi o primeiro lugar de Galicia onde se embotellou o Albariño, e onde din que está plantada a primeira cepa de Albariño da Comarca do Salnés; a nai de tódolos viñedos deste branco de primeira. Hoxe en día, os seus propietarios esfórzanse por manter a tradición e seguen a elaborar e comercializar o viño das súas históricas bodegas. 

O pazo ubícase na Praza de Fefiñáns,
en plena vila de Cambados
Esta vivenda pacega foi construida aló polo século XVI por Juan Sarmiento de Valladares, conselleiro de Felipe II. Os seus descendentes, Marqueses de Figueroa, seguen a ser os donos e señores da vella e nobre fortaleza. As súas impoñentes fachadas contan con numerosas portas e fiestras con friso triangular, e balconadas de ferro. Nas esquinas destacan uns balcóns circulares que semellan tribunas de oradores, unha característica moi distintiva deste pazo. Dous grandes escudos de armas, sobre as portas principais, fálannos da lonxeva liñaxe dos señores do Pazo. Nun lateral albiscamos a ponte de arco, que só conserva unha das dúas metades por mor da ameaza urbanística que sempre asedia a pervivencia desta nobre casa. Sobre o arco, unha balconada barroca comunica as dependencias do pazo cun auténtico bosque de dezaseis hectáreas no medio do corazón de Cambados. Unha das lendas que acompaña a historia do vello pazo de Fefiñáns é a dunha persoa que se adentrou no labirinto do xardín e perdeu a vida por non ser quen de atopar a saída, polo que se desmantelou.  Esta é só unha das historias que agochan os rexos muros deste pazo dos Figueroa. Dos seus muros saíron as primeiras cepas de Albariño que nos nosos días se estenden polas ribeiras dos vales e das rías pontevedresas. Longa vida ó Pazo de Fefiñáns e ás centenarias vides do albariño!

martes, 14 de febreiro de 2012

A Cela do Xurés, aldea entre penedos


"¡Qué triste está a aldea,
que triste é que sola!
A terra sin frutos, a feira sin xente,
sin brazos o campo,
sin nenos á escola,
sin sol o hourizonte, sin fror a semente!

A pedra y-as nubes
a sembra arrasando,
agoiran un ano de fame sombría;
sin pan os labregos,
nin herba pr'o gando,
¿qué vay á ser d'éles n'a crua invernía?

Manadas famentas
de lobos montesos
baixaron d 'as chouzas n'a noite calada.
e, postos en ringla,
c'os ollos acesos
acenan d'os probes pr'a porta pechada..."

Manuel Curros Enríquez, Aires da miña terra


A Cela sitúase no alto da Serra do Xurés ou Baixa Limia
Nas faldras da rochosa Serra do Xurés, existe un pequeno lugar pouco coñecido, que recibe o nome de A Cela, e cuia principal singularidade está en que conserva unha impresionante mostra da arquitectura popular galega. Nos nosos días, esta pequena aldea que fica entre xigantescos penedos, amósase solitaria e abandonada a case mil metros de altitude. Só uns poucos fogares aínda seguen a abafar o val co fume das súas lareiras. Non é doado resistir nestas duras e solitarias serras, pois a neve e as xeadas dificultan e distancian este pequeno lugar do resto do mundo. As noites enloitan as corredoiras rochosas da aldea, e os lobos comezan a asexar o lugar, na procura dunha presa doada que mate a fame. O silencio apodérase do pequeno lugar da Cela, e o arume das lareiras lémbranos os frios invernos e as neves. Unha vez que deixamos atrás a pequena capeliña, adentrámonos de cheo a ollar as intricadas corredoiras que se intúen entre as xigantescas penas que semellan impresionantes monumentos da natureza. 
As casas e galpóns adáptanse prefectamente ó rochoso chán
Estas moles graníticas son as protagonistas desta fermosa paraxe natural, e constitúen para os veciños unha parte fundamental da súa identidade. A frondosa paisaxe agasállanos coa presenza de numerosas especies autóctonas e mediterráneas, entre as que cabe destacar, os carballos, os loureiros, vimbieiros, abeleiras, bidueiros, e tamén as especies mediterráneas coma os madroños, as sobreiras e as enciñeiras. As pequenas hortas aparecen ateigadas de grelos, coleiros, repolos, e todo tipo de legumes e hortalizas. Todos estes pequenos minifundios constitúen a parte máis fundamental da alimentación dos veciños. Ao redor das mesmas, ollamos a división exercida polas xigantescas penas, que á súa vez serven de acomodo para as alongadas e rexas viñas. As ringleiras de vimbio amosan os seus fornidos e centenarios pés, e todo o seu esplendor amarelo tingue de fermosura e cor as prácidas e frondosas campiñas do lugar. Seguindo os vieiros suxeridos na rocha, aparecen ante nós pezas de antigas labouras de canteiros nos muros e cercados.
Hórreo ou "canasto"  baleiro no lugar da Cela
A aldea está conformada por un conxunto de fogares e hortas a distintos niveis, soportados por grandes muros de pedra. Sen embargo, o aspecto máis singular de A Cela é a habilidade para construíren fogares totalmente adaptados a este esgrevio terreo.  A maior parte das vivendas e cortellos sen vida que se atopan na aldea erguéronse sobre as propias moles de granito, converténdoas en parte dos seus propios muros e cimentos. As casas máis antigas, amosan unha planta baixa cun único recinto interior, onde antano convivían persoas e gando, separadas tan só por un valo de madeira. Máis adiante, engadíronse as plantas superiores, destinando a baixa ás cortes, e a superior á vivenda familiar. Algunhas casas contan cunha solaina de madeira cun estreito corredor exterior, orientado ó amencer. Outras moitas vivendas son de forma circular e vanse adaptando ás estreitas corredoiras. Algunhas mesmo teñen a porta escavada na propia rocha. Unha gran eira, situada no centro da aldea, fálanos de tempos mellores, nos que a prosperidade enchía de gran os "canastos" ou cabaceiras, e de viño as adegas da Serra. Hoxe, os hórreos baleiros móstrannos os esqueletes de madeira que xa non sosteñen tella algunha. Están construidos con piares de pedra e as paredes de madeira. Dalgúns cabazos somentes quedan os pés, e os madeiros fican carcomidos. Os marcos aínda sobreviven nas xanelas dos muros das vivendas abandonadas, namentres as hedras asolagan as solainas. 
A Cela pode estar situada nunha antiga canteira
Os viñedos invaden os fogares sen vida, entre o musgo e  a humidade que se adentra no val.  Unha fonte xurde dunha fenda entre dúas xigantescas penas, para logo atravesar as prósperas ladeiras en dirección ó corazón do profundo val. Algún que outro fogar sen teito, amosa aínda antigos lavadoiros e pedras traballadas con moita experiencia e sabedoría. Agora fican, tamén, baixo o verde manto de musgo e o asedio constante das hedras. A Cela debeu ser, dende sempre, un verxel no medio desta dura e rochosa Serra do Xurés, mais hai que pagar o prezo da soidade para vivir nun lugar tan fermoso e inóspito  coma este.
A pesares de que na parte superior aínda se albisca algo de vida, pouco máis dunha ducia de veciños logra resistir nesta paraxe tan esquecida coma descoñecida. Algúns contan que na Cela naceu San Rosendo, bispo e abade que fundou varios mosteiros coma o de San Salvador de Celanova, cuio nome semella levar na lembranza a fronteiriza aldea nai do seu fundador. Somentes os vellos se resisten a saír da Cela, os seus recordos, a súa vida, fican alí, a carón das numerosas e impresionantes rochas que, nas noites de invernía, serven de atalaia para os numerosos e merodeadores lobos. Que as hedras non asolaguen as solainas da esquecida aldea da Cela, no alto das fronteirizas e rochosas ladeiras do Xurés!