A vella Igrexa de San Mamede de Vilasouto

"Non ouvean os cadelos, 
Non s' oi o chirrio d' os carros.
Nin a campana d' a eirexa 
Dice nada ôs bos cristianos"
Amador Montenegro, Fábulas i epigramas

Na parroquia de Vilasouto, no concello lugués do Incio, nas fértiles e vizosas terras da Comarca de Sarria, a Igrexa de San Mamede de Vilasouto resiste hai tempo adormecida nas misas doutrora, na fe e paixón dos fregueses de antano, sen un badaleo de campás que a esperte daqueles séculos pasados. Non hai moito que presentaba o seu teito derrubado e os muros pedregosos e caleados cubertos baixo as matogueiras. Esta humilde e fermosa capela foi presa da ruína e do abandono, logo da fundación dun novo templo como consecuencia da construción do encoro que usurparía os eidos, e até o mesmo nome, deste plácido e paradisíaco lugar de Vilasouto. 

Esta anterga igrexa, que até hai somentes uns anos era un dos monumentos máis deteriorados do país, foi erixida orixinalmente aló polo século XII e conserva unha portada románica que contrasta coa espadana e coa nave, ámbalas dúas de estilo barroco e construídas ó longo do século XVI. O acceso ó templo fica ó abeiro dun mouro e resplandecente pórtico enlousado sustentado por fermosas i esveltas columnas graníticas. Nas súas entrañas, a nave preséntase dividida en dous corpos, separados por arcos e columnas rematadas con motivos florais. Canta sinxeleza e fermosura fumega desta anterga e sacra construción.

No ano 1936, esta vella igrexa parroquial de Vilasouto tería que vivir un dos momentos máis difíciles da súa historia. Un incendio no templo botaría a perder a súa teitume e o seu retablo, mais posteriormente serían rehabilitados pola veciñanza. 

Iso si, o futuro desta igrexa comezaba a ser máis escuro que os chamizos daquel funesto incendio, que segundo o testemuño de algúns, poida que fose provocado. Esta pequena e humilde Igrexa de San Mamede comezaría a agonizar aló polo 1970, ano no que pecharía ó culto por mor da construción do Encoro de Vilasouto e logo de ser substituida por outra máis ampla e moderna. A partires daquel entón comezaría a caer no abandono e na consecuente ruína, sufrindo importantes danos na súa teitume e no seu interior. 

Por se fose pouco, no ano 2008, a granítica e barroca pía bautismal sería espoliada das sacras entrañas de Vilasouto. Mais por sorte, ou por vontade veciñal e política, as administracións comezarían a decatarse da necesidade de conservar este pequeno templo asolagado polas frías augas do esquecemento, mergullado na lama do abandono, silenciado e preso a rentes deste moderno encoro. 

Dende hai somentes un par de anos, e malia a non quedar restaurada na súa totalidade, algo ten mellorado o aspecto desta anterga e sacra construción. Tan sequera xa non chove nas entrañas do templo nin os seus graníticos muros fican baixo un manto de hedras e silveiras.

Nesta verdescente contorna xa "non ouvean os cadelos, non s' oi o chirrio d' os carros. Nin a campana d' a eirexa dice nada ôs bos cristianos", mais respírase un ar de paz e silencio que convida a soñar nas misas doutros tempos, na fe e paixón dos fregueses de antano, no xordo badaleo de campás que xa a ninguén esperta nin devolve séculos pasados.

Pardo de Cela e a Fortaleza do Castrodouro

"A min chaman toda Mira, 
señora do gran tesouro; 
por estrela crarecida
xago neste Valedouro.

Máis tredor foi que un mour 
o vilao que me vendeo
que de Lugo a Ribadeo
todos me tiñan temor.

De min, a triste Frouseira
que por treiçón foi vendida
derribada na ribeira,
ca jamais se veu vencida. 

Por treiçón tambén vendido 
Jesus nosso Redentor,
e por aquestes tredores
Pero Pardo, meu señor"
Pranto da Frouseira

Aló polos bretemosos e verdescentes eidos da parroquia do Castro, no concello lugués de Alfoz, aínda se poden escoitar e recrear as lendarias batallas de Pedro Pardo de Cela Rodríguez de Aguiar e Ribadeneyra, o brigantino Mariscal cruelmente decapitado ós pés da Catedral de Mondoñedo por orde dos Reis Católicos unha fría noite de inverno do ano 1483. Este nobre galego comezaría sendo merino en Mondoñedo en representación da Casa de Lemos, e posteriormente casaría con Isabel Pérez Osorio, filla do primeiro e todopoderoso Conde de Lemos. O Bispo Pedro Enríquez de Castro, tío da súa muller, entregaríalle como agasallo de voda as rendas do bispado de Mondoñedo, é dicir, a meirande parte das fortalezas dependentes deste, como o Castelo do Castrodouro ou a inexpugnable Fortaleza da Frouxeira, esta última fica hoxe practicamente desaparecida. No ano 1474, sendo alcalde de Viveiro, Pedro Pardo de Cela obtería o título de mariscal co que sería lembrado ó longo dos séculos.

Mais se por algo tamén sería por sempre recordado este Mariscal de orixe betanceira sería pola súa popular e histórica oposición ó poder dos Reis de Castela, converténdoo estes coa súa cruel e miserenta traizón aquela fría noite da frouxeira, nun dos máis prezados e admirados mártires da historia da nosa terra. No ano 1476, sería cesado como alcalde por orde dos Reis Católicos i expulsado de Viveiro somentes un par de anos despois. Os reis casteláns escribirían ós consistorios de Ortigueira e Mondoñedo para asegurarse de que non se lle permitise a entrada ós seus territorios. Mais isto non suporía ningún problema para o Mariscal, que procuraría a protección que lle ofrecía a súa impoñente e inexpugnable fortaleza da Frouxeira. Dende alí derrotaría ás tropas castelás comandadas por Fernando de Acuña e Luis de Mudarra, que chegaban a Galicia no 1480 para procurar a paz do Reino. Ninguén era quen de asaltar aquel poderoso bastión de Pardo de Cela.

Coa morte do Bispo de Mondoñedo, Pedro Enríquez, os bispos sucesores reclamaríanlle a Pardo de Cela a devolución dos bens que anos atrás lle cedera polo seu casamento coa filla do Conde de Lemos. O corrixidor daríalle a razón ó bispado de Mondoñedo e ordearía en consecuencia a devolución destes bens. Mais o Mariscal oporíase de xeito rotundo. Este feito propiciaría que fose xulgado por rebeldía e condeado a morte. Ca fin de prendelo, os Reis de Castela, enviarían de novo a Luis Mudarra á fronte dunha tropa duns 300 cabaleiros, mais estes non serían quen de asaltar aquel impoñente castelo. Namentres tanto, a súa filla Constanza faría o mesmo dende a súa fortaleza da Caldaloba. Mais coa morte poderosísimo Conde de Lemos no ano 1483, e ante a imposibilidade de conquistar a máis inexpugnable das fortalezas galegas, comezaría a artellarse a traizón da Frouxeira, unha das noites máis escuras da historia do noso país. 

O Mariscal Pardo de Cela sería traizoado pola súa propia servidume, por unha vintena de criados que defendían a súa fortaleza. Sen a protección destes, sería cercado e detenido na casa de Fonsa Yáñez do Castrodouro, para logo ser trasladado a Mondoñedo onde sería decapitado ante a Catedral xunto co seu fillo Pedro. A meirande parte do seu patrimonio sería destruído, principalmente a súa impoñente e inexpugnable fortaleza da Frouxeira, que sería reducida a cinzas e borrada por completo dos vales do ouro. Pola contra, o veciño Castelo do Castroudouro, outro dos bens doados ó Mariscal polo seu casamento, non tería que pagar a xenreira nin o rancor que remataría por facer desaparecer aquel Castelo da Frouxeira. Estoutro castelo, estoutra fermosa fortaleza localizada no Concello de Alfoz, é o derradeiro testemuño da vida e do poder de Don Pedro Pardo de Cela, nobre mártir e mariscal dos vales dourados da nosa terra. 

Coa morte do Mariscal, esta fortaleza do Castro de Ouro sería á fin devolta ó bispado de Mondoñedo, sendo posteriormente reformada entrámbolos anos 1546 e 1549. Sábese tamén que tras daquela inxusta morte, forxaríanse infindas lendas e nacería un triste e anónimo cantar coñecido como o Pranto da Frouseira, co que aínda se lembra a noite de traizón a todo un pobo co sangue dun mártir, o afouto Mariscal Pardo de Cela. 

O mosteiro beneditino de San Antolín de Toques

“Meu santo San Antonio
Dáime un homiño
Anqu' ó tamaño teña
D' un gran de millo.

Dáimo, meu santo,
Anqu' os pés teña coxos,
Mancos os brazos.

Un-ha muller sin home...
Santo bendito!
E corpiño sin alma,
Festa sin trigo”
Rosalía de Castro, Cantares gallegos

San Antolín é un pequeno santuario prerrománico localizado nun fascinante e paradisíaco recuncho da parroquia de Santa María da Capela, no concello coruñés de Toques. Na súa orixe, aló polo século X, esta sacra e anterga construción sería erixida ca fin de albergar unha pequena comunidade monástica da Orde Beneditina. O primeiro documento que proba a súa antigüidade data do ano 1067, e nel testemúñase unha doazón para o mosteiro efectuada polo Rei García de Galicia. Co paso dos anos, e trala reforma que acometerían os Reis Católicos nas dependencias monacais, a vella abadía de San Antolín de Toques quedaría anexionada como priorado ó mosteiro compostelán de San Martiño Pinario, a quen serían consecuentemente entregados os 73 lugares que conformaban o seu extenso territorio, así como os dereitos de nomear xuíz e recibir a vasalaxe e os trabucos dos habitantes dos seus coutos xurisdicionais. 

Despois desta anexión, a comunidade monástica de San Antolín iría minguando considerablemente ata que somentes quedaría á fronte da freguesía un prior que dependía do abade de San Martiño Pinario, e que dispuña á súa vez de dous ou tres monxes para administrar os bens e riquezas do priorado. Trala marcha definitiva dos beneditinos coa desamortización, o mosteiro quedaría abandonado, chegando a albergar no ano 1843, unha factoría de arame que aproveitaría as dependencias monacais e os terreos lindeiros para levar a cabo a súa actividade. Daquel mosteiro beneditino, somentes se conserva hoxe en día o templo, que consta dunha única nave con teitume a dúas augas cuberta de tella do país, e unha ábsida de planta rectangular con bóveda de canón peraltado. Agás a fachada e a parte dianteira da nave, que serían posteriormente reedificadas, o resto da construción é de estilo prerrománico, conservando boa parte da súa traza máis primitiva. 

Nun dos seus muros meridionais ábrese unha porta de sinxelo arco semicircular que descansa sobre chapiteis carentes de ábaco e colariño, e sobre dela, dúas fiestras abucinadas semicirculares, con arco de medio punto, e unha seteira. A outra porta do templo, a principal, froito das sucesivas reconstrucións no edificio, sería substituída pola actual; moito máis sobria e moderna. Chama a atención a disposición e composición dos seus muros, con aparello moi frecuente nas sacras construcións do século X, e a cornixa do testeiro da ábsida, ornamentada con dentes de serra de ladrillo e rosetas que lembran as influencias visigóticas. O santuario de San Antolín de Toques sería declarado Ben de Interese Cultural o 10 de xuño do 1984, e trinta anos despois, ó longo do 2014, acometeríanse os traballos de restauración das pinturas murais que, dende o século XV, engalanan e tinguen de cor as escuras entrañas deste templo. 

Agora xa non se escoitan misas nin cantos corais, nin repican os sinos das campás neste sacro e afastado universo, somentes o rumor das augas que descenden pola carricova, o chío dos merlos e o piar das pombas, adoitan perturbar este voto de silencio.