O Miño agoniza baixo a sombra de Tui

"Aquel mundo de gente agergillado
Nos campos de Castela se presenta
E alí todo se alenta,
E fólganse no peito os corazons
De ver da sua esperanza a nova estrela
Ollando para os nosos batallons:
Betanzos, Mondoñedo, Compostela,
Santiago, Pontevedra, Tuy, Ourense,
E Monterrei, con outra mais milicia
Debaixo da bandeira de Galicia".
Xoán Manuel Pintos. A Galicia

A catedral de Santa María de Tui

O milenario Miño nace na antiga e máxica lagoa glaciar da Fonmiñá, aló polas fértiles terras da Pastoriza luguesa, onde as terras súan auga eternamente. Dende alí descende impetuoso polas pradarías da Terra Chá ata apertar a vella cidade romana de Lugo. O amplo curso do Miño atravesa o sur da provincia ata adentrarse nas esgrevias ladeiras da Ribeira Sacra. Nos Peares, o Sil faille entrega da inmensa cantidade de auga que foi recollendo ó longo do seu curso, e dende alí, baixa ata atravesar a Ourense das pontes e das burgas. Pero esta arteria vital da patria aínda ten que fertilizar as traballadas ladeiras do Ribeiro e as súas vides. Logo, convértese en fronteira natural coas terras portuguesas, e descende case en liña recta ata a súa desembocadura ós pés do lendario Monte de Santa Trega, na Guarda, aló onde lle agarda a súa fin na feroz loita cos embates do Atlántico. Pero antes deste grandioso final, o Miño agoniza a carón dunha das vilas máis antigas e importantes do chan galego. 

Recalamos na vella cidade tudense, anterga capital dunha das sete provincias do antigo Reino de Galicia. A vila de Tui érguese no alto dun outeiro onde se albisca a grandeza do paso do Miño. A fertilidade e as propicias condicións climatolóxicas fixeron que as terras de Tui estivesen habitadas dende tempos remotos. Téñense atopado vestixios con máis de vinte mil anos de antigüidade, e restos de poboamentos neolíticos e da Idade do Bronce. Dende o lonxe albiscamos a silueta ameada da portentosa catedral, que vixía as terras da contorna e crava os ollos firmemente na fortificada cidade portuguesa de Valença do Minho.

Amence o día nas terras do Baixo Miño e as raiolas de luz comezan a incidir entre os vermellos tellados e as rúas do singular casco histórico de Tui. Mergullámonos nas empedradas ruelas da antiga Castellum Tude, castrexa capital da vella tribo dos Grovios, alá polos séculos VIII a I a.C. Dende o alto do casco histórico contémplase o Miño, o mesmo que atravesou Décimo Xunio Bruto, aló polo ano 137 a.C. Dende entón, Tude converteuse nun próspero porto de parada da Vía XIX que unía Bracara con Asturica, pasando por Lucus Augusti. Arredor da cidade quedan os restos, aínda soterrados, da muralla de case tres quilómetros de longo que arrodeaba a vila. As rúas de Tui recenden a historia adormecida, namentres dende as vellas casas semellan vixiar de preto os nosos pasos. As ocres luces dos farois comezan a apagarse, e as pombas retornan ás altas torres da vella capital de Tui. As badaladas guían os nosos pasos ata o edificio máis impoñente, unha xoia da arquitectura do Medievo. 

Fachada principal da catedral de Tui

Ante nós, á fin, achamos a singular e fermosa Catedral de Santa María de Tui. O primeiro que chama a nosa atención, son os teitos ameados que lle confiren un particular aspecto de fortaleza antiga. En realidade, é unha catedral de estilo Románico pleno. Os rexos contrafortes que soportan as tres naves do templo, fálannos do importante poderío da diócese Tudense. Os transparentes rosetóns, as fiestras lixeiramente apuntadas, e un pequeno campanario, son algúns dos elementos decorativos que engalanan as diversas caras deste sobrio templo románico. Nembargantes, a perspectiva máis impresionante é a da fachada principal, que amosa unha portada gótica que é a máis antiga deste estilo na Península Ibérica. O conxunto escultórico resulta, cando menos, espectacular. Baixo unha impoñente bóveda de crucería sostida por catro rexos e impoñentes piares, agóchase un pórtico de sete arquivoltas decoradas con motivos vexetais. Ante nós érguense as feroces olladas das sacras figuras talladas no granito do país polos antergos canteiros destas terras. As terroríficas criaturas semellan ollarnos de esguello. A catedral de Tui construíuse entre 1120 e 1180, mais os engadidos góticos datan do século XIII. Por aquel entón, Tui era un importante centro militar, administrativo e relixioso. Xa fora unha importante cidade dende o século IV, cando pasou a ser a capital do Reino Suevo de Galicia baixo o reinado de Requiamundo. Nin as invasións árabes, nin os saqueos dos normandos, impediron que Tui seguira a medrar. Dende a retirada dos suevos, ficou coma sede episcopal. 

Unha vez visitada a catedral, os nosos pasos condúcennos ata as xeitosas alamedas e prazas, que fican arrodeadas por nobres fogares modernistas, vestixio do esplendor colleitado noutros tempos pola burguesía da cidade. Non en van, Tui foi unha vez capital dunha das sete provincias do antigo Reino de Galicia. Mais logo chegaron as guerras, o millo da América e, finalmente, a sempre presente Diáspora. O último episodio desta longa e complexa historia foi a loita e a resistencia dos republicanos que, na Guerra Civil, conseguiron que Tui fose a última vila galega en caer en mans dos nacionais. A feroz represión tinguiu de sangue a historia máis dura e recente desta vila milenaria. 

Abandonamos a vella e histórica capital do Baixo Miño, sacra atalaia fronteiriza que olla por sempre o derradeiro tramo do río máis senlleiro do chan galego, o agónico final do noso “eixo da Patria”, a nosa eterna fonte de vida.

As faenas mariñeiras do peirao de Portosín

"Velaí a muller que canta soa
nos oídos do vento:
A gorxa ensanguentada e o alarido,
o salmo e o susurro e o salouco,
o eco e o silencio,
o tanxer dunha cítara sen cordas.
Velaí a a muller que vai ao porto
e chama polos barcos:
Veñen coa proa rota no horizonte,
chegan coa treboada nas enxarcias,
ela sempre vixía
e pon velas de soños polos mastros".
Marica Campo, Sombra do meu asombro 

Agóirase tormenta no resgardado peirao de Portosín, na parroquia sonense de Goiáns. As escuras nubes atravesan o corazón da Serra do Barbanza, á altura das terras de Porto do Son. O vento do sur trae consigo os trebóns e axita ás gaivotas, namentres no porto, homes e mulleres remendan as redes mariñeiras que enchen o peirao do fresco arume de salitre. As pequenas boias de cortiza e outros materiais que acompañan ás redes, e os cascos dos barcos pintados de vivas tonalidades, aportan a nota de cor nesta fermosa estampa mariñeira. Atopámonos nun dos portos máis importantes da Ría de Muros e Noia. Portosín fica acubillado baixo as faldras da esgrevia e pedregosa Serra do Barbanza. A dureza destas terras obrigou dende antano ós seus habitantes a concentrárense ó longo da liña costeira. As primeiras poboacións, fai máis de dous mil cincocentos anos, atopábanse xa enriba da propia costa. É o caso do mariñeiro castro de Baroña, situado a escasos quilómetros de Portosín. As actividades mariñeiras centráronse, de forma especial, en torno ás vilas principais: Portosín e Porto do Son, antigo Porto d’Oçón, e que hoxe é a capital municipal. Contan que o nome de Portosín pode derivar de Portus Sinum, é dicir, "Porto da Enseada". 

Un redeiro no peirao de Portosín

Hai quen di que neste recuncho existiu un peirao romano de certa importancia, desde onde os antigos romanos enviaban a Roma as prezadas xoubas pescadas nestes mares. Non en van, estas terras estaban atravesadas pola vella Vía XX ou Per Loca Maritima. Resistiu, coma tantos outros lugares de Galicia, as invasións e saqueos dos viquingos a comezos do Medievo. Xa no século XIX, instálanse as míticas factorías de salgadura, que permitiron certo desenrolo na zona. 

Camiñamos polo peirao de Portosín e ollamos os impoñentes buques pesqueiros do cerco, que causan o tremor dos prateados bancos de sardiñas e xurelos. Estes navíos de metal, dotados das tecnoloxías máis vangardistas para localizar e asediar os abondosos bancos de peixe que se desprazan unidos nas costas atlánticas, capturan ata dúas mil cincocentas toneladas de sardiña e dúas mil de xurelo ó ano. As xardas e a boga constitúen tamén outra parte importante do volume pesqueiro. En Portosín hai rexistrada unha flota de sesenta buques, a maioría deles son coñecidos coma motoras ou barcos do cerco. As redes descansan estendidas sobre o dique. A carón delas, albíscanse as redeiras e redeiros que tecen os longos panos de distintos tecidos. Neste peirao, coma noutros moitos, as labouras do mar non cesan nin sequera cando os barcos fican atracados. Os días en terra aprovéitanse para reparar as extensas mallas do cerco, actividade que xa substituíu ás antigas artes tradicionais coma o trasmallo e o enmalle, ferindo máis se cabe o delicado equilibrio do noso mar. O éxito desta arte deriva da súa gran eficiencia, pois trátase dun sistema de captura masiva co que se pescan bancos enteiros de peixe. O cerco tense estendido por outros portos galegos coma os de Malpica, Cambados e Redondela. Esta arte de captura consiste nunha ampla rede rectangular que se ceiba en círculo ó redor dun banco. As pequenas boias coas que conta na parte superior, e as chumbadas que penduran da parte inferior, mantéñena en vertical. 

Coa axuda dun cabo que rodea a parte inferior a través duns aneis, os mariñeiros pechan a parte inferior da rede, atrapando ós peixes no seu interior. Finalmente, péchase a parte superior da bolsa e álzase cos brazos hidráulicos dos buques, traendo consigo grandes bancos de xurelo, xarda, lirio, bocarte e, sobre todo, sardiña. A pesares de que a actividade non cesa en todo o ano, son os meses de xullo e novembro os de maior número de capturas. A pesares de que este porto segue vivo, e de que boa parte da poboación segue a vivir do mar, non constitúe o sector maioritario. Hoxe en día, o turismo tomou o relevo, atraído polas fermosas e plácidas praias da contorna, coma os areais de Revolar, Gafa e Coira, moi valorados polos veraneantes composteláns. Tamén a boa mesa mariñeira constitúe un importante atractivo, grazas á ampla variedade de mariscos da ría, o polbo, as empanadas de zamburiñas e berberechos, ou a súa prezada xouba. A filloa é o doce máis recoñecido. Coa chegada do turismo, apareceu o club náutico, e tivo lugar un importante impacto urbanístico no lugar. De seguro que, por estas datas, a xigantesca Serra do Barbanza ficará cuberta pola dourada e refulxente flor das toxeiras, namentres os mariñeiros retornarán a porto coas alboradas de cada día. Entre tanto, a silueta de Monte Louro albíscase no longo horizonte do Atlántico, ó outro lado da plácida Ría de Muros e Noia.

Carboeiro de Trasdeza, mosteiro entre fragas

"Finxe o murcho brancor da lúa chea,
nun craro do folloso castiñeiro,
tremorosos pantasmas. No cruceiro,
da "Compaña" a luz roxa cintilea.
Da media-noite o toque badalea
un misterioso monxe campaneiro
nas encantadas ruínas do mosteiro
e agoirando defunto, un can ouvea.
Ó camiñar da recua acompasado
tringuelean as chocas. Amontado
na trotadora mula que vai diante,
na revolta do alto da vereda
o arrieiro canta a copra leda." 
Ramón Cabanillas, No desterro

Fachada lateral do mosteiro

Ó longo e ancho da nosa terra, temos atopado numerosos mosteiros monumentais, algúns deles abandonados, e outros moitos aínda con vida. É común atopar estes antergos e pétreos complexos da fe inmersos nalgunhas das fragas máis esplendorosas e virxes do chan galego. Entre os máis senlleiros exemplos que temos atopado, cabe sinalar o mosteiro de Santo Estevo de Ribas de Sil ou mesmo o de San Xoán de Caaveiro, nas recentemente feridas Fragas do Eume. Desta volta, adentrámonos nos mestos bosques do corazón do país, alí onde os ríos Toxa e o Deza, agasallan coas súas augas ó caudaloso Ulla. Estamos no concello pontevedrés de Silleda, en plenas Terras do Deza. Os antigos coñecían estas terras, salvaxes pero máxicas e cheas de beleza, coma os montes de Trasdeza, que ven significando “alén” ou “máis alá do Deza”. No corazón destas nutridas fragas, nun curruncho ó abrigo do monte de Couto Costoia, os monxes ergueron nos tempos de antano un rexo mosteiro dos máis recoñecidos dende tempos inmemoriais. Albiscamos dende o lonxe, á fin, o vello e solitario San Lourenzo de Carboeiro, o monumental mosteiro das fragas do Deza e do Toxa, fogar dos laboriosos monxes carboeiros. Camiñamos cara ó lendario mosteiro atravesando as escasas corredoiras que conseguen penetrar na profunda e mesta fraga que arroupa ó complexo. Ante nós, achamos as numerosas e centenarias árbores que compoñen unha ampla variedade de especies. Ó noso paso imos atopando castiñeiros e carballos que vixían os dominios deste intricado val. Segundo nos imos mergullando neste verxel, imos vendo tamén os rumorosos piñeiros e as abondosas árbores que mergullan as súas enredadas raigames na procura de auga. Os liques e fentos tinguen de verde ata o último recuncho desta fraga. Non moi lonxe desta paraxe achamos, noutro extremo da fraga, outra das marabillas inesquecibles, a maxestosa fervenza do Toxa. 

A fraga é a razón de ser do mosteiro de Carboeiro, o seu sangue vital, a súa fonte natural de riqueza. Os solitarios monxes percorrían os soutos na procura de tódolos froitos e bens que a fraga lles ofrecía, dende as imprescindibles castañas e os máis diversos froitos, ata as pouco coñecidas herbas menciñeiras, e mesmo as prezadas especies aromáticas. Tamén a caza, a pesca e a recolección de cogomelos, constituían boa parte da súa alimentación. Nembargantes, era a madeira o maior tesouro da fraga. Os monxes afanábanse en recoller os rachóns e as pólas para elaboraren un carbón vexetal necesario e moi prezado na época. Foron os beneditinos, aló polo século X, os primeiros que viron o inmenso potencial e riqueza destas terras bendicidas pola natureza. 

Ante nós aparece a portentosa silueta do vello mosteiro. San Lourenzo de Carboeiro conserva a arquitectura da súa época de maior esplendor, aló polos séculos XI a XIII. A súa igrexa, de cruz latina con tres naves e cruceiro, é unha das obras arquitectónicas máis relevantes do Románico tardío galego. Amosa detalles que anuncian ó Gótico, como arcos case apuntados, ademais de varios rosetóns e unha impoñente portada con cinco arquivoltas na que se representan os vinte catro anciáns do Apocalipse. 

A pesares de que semella unha abadía pequena, a riqueza da fraga chegou a darlle moito poder. Nos chapiteis e detalles decorativos, os vellos canteiros gravaron os moitos froitos da prosperidade monacal. Tanto foi así, que os monxes chegaron a facerse con extensas plantacións no Ribeiro, supoñemos que co fin de que as adegas do mosteiro nunca ficaran valeiras. As principais ganancias económicas procedían do mercado do carbón, que era transportado ata o Mosteiro de Aciveiro polo antigo Camiño dos Carboeiros, desde onde se distribuía polas Terras de Montes. Foi tal a riqueza que chegaron a atesourar, que o vello mosteiro pronto se converteu en obxecto de cobiza das grandes casas nobiliarias galegas. 

Coa reforma das ordes relixiosas que promoveron os Reis Católicos aló polo ano mil cincocentos, o mosteiro de Carboeiro e todas as súas riquezas pasaron a depender do compostelán mosteiro de San Martiño Pinario. Aí comezou a decadencia, ata converterse nunha granxa onde somentes residían un par de monxes. Quizais foron eles os que introduciron nesta fraga anterga especies coloniais como a secuoia, o castiñeiro de Indias, o liquidámbar, cipreses, camelias e magnolias, entre outras moitas. A finais do século XVIII, chegou a servir mesmo como cárcere de freires, ata que no ano 1836, a desamortización de Mendizábal lle asestou o golpe definitivo. Dende aquel entón, o antano poderoso mosteiro dos carboeiros sumiuse na ruína e no esquecemento, namentres a fraga loitaba por recuperar o terreo que o mosteiro lle roubara. Namentres baixamos de cara ó río, atopamos un vello pombal somerxido antr’as árbores dun pequeno souto, vestixio da traballada prosperidade desta abadía. Chegamos ata as ribeiras do Deza e contemplamos a exuberante conca fluvial do Ulla-Deza. Este espazo pertence á Rede Natura 2000, e está considerado Zona de Especial Protección dos Valores Naturais.

O fértil leito destes ríos conta cunha das comunidades de peixe fluvial máis diversas e mellor conservadas de Galicia. Os monxes deberon pescar aquí abondosas troitas, anguías, lampreas, salmóns ou bogas de río. As ribeiras deste río contan, tamén, con colonias de invertebrados moi escasos na vella Europa, coma o tizón esmeralda ou o candil de Graslin. A rá patilonga, a saramándega ou o lagarto das silvas, son outros dos pequenos habitantes do val. Tamén a lontra brinca de cotío polas ribeiras, nadando a contracorrente coma os salmóns que habitan estas augas, as mesmas nas que sacian a súa sede multitude de especies de animais que sobreviven neste verxel do Deza. Ó noso redor, asobállanos un manto infindo de árbores de tódalas especies coñecidas neste país, e tamén outras moitas especies de matogueiras coma o acivro, o breixo, a hedra, as xestas e moitos outros. 

O vello mosteiro agoniza agardando tempos mellores. As restauracións que viviu nas últimas décadas non foron quén de devolverlle ás fragas o ronco son das badaladas de Carboeiro. O bosque reclama o territorio dos vellos monxes carboeiros, namentres os rexos muros sobreviven no fondo do val; aló polas terras de Trasdeza.