Moraime, o mosteiro da Costa da Morte

“A tremer as raiolas derradeiras
no vivo azul do palio da serán
e a broslar con fulgor de escentileos
o líquido mantel do sagro altar;
Nosa Señora a Terra de xoellos
escomeza a rezar,
e aló na lontanía a hostia santa
ensanguentada nos abismos cai.
A fonda escuridade bate as azas
no misterioso oriente; a tarde xa
recolle as súas ledas galanías
esprendentes de lus e craridá.
Morre o día na crus do lusco-fusco,
aguniza na door crepuscular;
os vermellos callóns de sangue quente
esmorecendo no seu corpo van.
Nosa Señora a Terra de xoellos
continúa a rezar,
ollando como aló na lontanía
a rosa da esperanza se desfai.
Para lle dar o adeus da despedida
abala o branco lenzo dun praial
e adianta cara alén un brazo espido
por enriba do mar.
Baixo o manto de sombras torturadas
que en silenzo reméxense no ar,
Nosa Señora a Terra de xoellos
non cesa de rezar”.
Gonzalo López Abente, Centileos nas ondas

Algo ten chovido xa dende a última vez que tiven ocasión de percorrer boa parte do Concello de Muxía. Se non me trabuco, debeu ser polo mes de xaneiro do pasado ano. Naquela ocasión somentes tiña como obxectivo visitar a cara máis rural deste concello da Costa da Morte, e por riba de todo, achegarme até un dos máis históricos e importantes templos destas terras atlánticas de ardentes solpores. Xa tiña ganas de coñecer o que queda do San Xián de Moraime, o antigo mosteiro da Costa da Morte. Achegueime até esta parroquia muxiá dende a miña Fisterra natal, deixando á miña esquerda o extenso e máxico Areal do Rostro, onde aínda se albisca parte do armazón metálico do navío portugués 'Silva Gouveia'. Denantes de chegar ó núcleo da vila de Muxía, -topónimo que pode derivar de “monxía”, terra de monxes-, albiscaría a carón mesmo da estrada a silueta dunha das torres do campanario da igrexa de Moraime, o pouco que queda do antigo mosteiro. Achegueime até a igrexa, un templo que data do século XII, para comezar a indagar no pouco que queda da historia e características deste cenobio case que desaparecido. 

A fundación do Mosteiro de Moraime data do século XI, e pertenceu á orde de San Bieito. As primeiras doazóns seríanlle concedidas ó mosteiro de mans da estirpe dos Condes de Traba. Tamén recibiría posteriormente doazóns do rei Fernando II de León, e a axuda do rei Afonso VII de Castela, que sería vital para a construción do templo durante o século XII. Nembargantes, todo cambiaría a partires da segunda metade do século XIV. Durante este tempo daría comezo a decadencia no mosteiro, propiciada polos continuos saqueos de boa parte da pequena nobreza do rural. Até o 1489 dependería do mosteiro compostelán de San Martiño Pinario, mais a partires dese mesmo ano pasaría a depender, por orde dos Reis Católicos, do Real Mosteiro de San Bieito de Valladolid. O templo de San Xián, actual igrexa parroquial de Moraime, é un edificio románico que, como dicía anteriormente, data do século XII e posúe unha planta basilical con tres naves de gran altura, e tres ábsidas, distanciadas por columnas cadradas, a excepción da que se asenta entre a nave central e a lateral norte, que é circular. 

No adro da igrexa acharía numerosos cadaleitos graníticos de grande atractivo e antigüidade. A fachada do templo divídese en tres corpos separados por un par de contrafortes. Entrámbolos dous devanditos contrafortes localízase o pórtico, mediante o cal se accede ó interior do sacro edificio e que se compón de tres arquivoltas ateigadas de sacras e graníticas figuras, entre as cales semellan ficar representados os apóstolos. Cada ángulo lateral da fachada remata nun campanario. Pouco despois de contemplar a fachada da igrexa, acharía tralas miñas costas a casa reitoral, que foi erixida a mediados do século XVIII en substitución do mosteiro e aproveitándose das instalacións do primitivo e monástico edificio. Nas entrañas deste templo aínda se conservan restos de pinturas que cubrían todo un lateral e que hoxe semellan ser interpretadas, dado o seu desafortunado estado de conservación, como unha representación dos sete pecados capitais e a morte. Abandonei Moraime coas “raiolas derradeiras” dunha solleira xornada invernal, e coa satisfacción de ter coñecido o pouco que queda xa daquel mosteiro beneditino de San Xián, a única abadía destas terras da Costa da Morte. 

Sobre da Ponte da Cigarrosa

“Don Ramón benquerido: Eu te saúdo
en nome do meu val ledo e vizoso,
da terra de Valdeorras benamada
celmosa de godello e de caíño,
do brincadeiro Sil, do enfesto monte
e da bocarribeira corgomesa
cinguida de barreiras e de soutos.
Do meu vale, de combas e relanzos,
espellado de louxas e de xeixos,
rañado de amieiros e caborcos,
garnido de mimosas e milleiras,
barroco de cepeiras e castiros,
recendente de ourego e cabrinfollo,
tinguido de cireixas e de amoras,
polos cachois roscido e as pincheiras,
arrolado dos carros, que se afastan
antre a poeira da silvosa corga”
Florencio Delgado Gurriarán, “Saúdo a Otero Pedrayo”, Cantarenas

Un día despois de ter o pracer de visitar o Parque Natural da Serra da Enciña da Lastra, no concello ourensán de Rubiá, e denantes mesmo de dar por rematada a miña curta estadía na Comarca de Valdeorras, acharía un fermoso lugar non planificado que centraría toda a miña atención. Tratábase da Ponte da Cigarrosa que, sobre do leito do Río Sil, une dende a longa noite dos séculos as localidades de A Rúa e Petín. Detívenme a carón da ponte no extremo da Parroquia de Santiago de Petín e comecei a achegarme a ela paseniño. Resultoume verdadeiramente sorprendente a lonxitude que semella acadar a ponte e a historia que semella desprender de cada peza granítica que a mantén en pé. A Ponte da Cigarrosa formaba parte do trazado dunha antiga vía romana, coñecida como Vía Nova ou Vía XVIII do Itinerario de Antonino, que unía Bracara con Astúrica e pénsase que puido ser erixida durante o reinado de Tito e Domiciano.

As orixes desta ponte remóntanse á época romana, mais sería posteriormente derrubada e reconstruída durante o XVI. A Ponte da Cigarrosa sufriría novas reformas tan somentes un século despois. Pouco queda, polo tanto, da súa estrutura inicial. Da orixe romana somentes se conservan as partes inferiores dalgúns dos piares, e que somentes poden ser avistados cando descende o nivel das augas do Encoro de San Martiño. A ponte consta de cinco arcos separados por catro piares con tallamares triangulares augas arriba e dous augas abaixo. Catro dos cinco arcos son apuntados, a excepción do segundo, que é de medio punto e posúe máis luz. Este segundo arco, o máis amplo, localízase na canle central do río.  O quinto arco, recuberto de formigón, é o que peor se conserva e o máis reformado de todos. Sorprende ver a contraposición de tamaños entre o segundo arco e o terceiro. Este último posúe moi pouca luz, en xeral, con respecto a tódolos demais. 

Atravesei en reiteradas ocasións o curso do Río Sil sobre desta histórica Ponte da Cigarrosa, dende a Rúa até Petín. As imperturbables augas do leito do río semellaban un amplo espello das ribeiras da contorna. Ollei por derradeira vez os impresionantes piares que unen estas dúas localidades, estas dúas ladeiras ourensás conformadas polo Sil. Despedinme desta ponte e destas fascinantes terras de Valdeorras coa ollada posta no curso do Sil, o verdadeiro creador destas paraxes, o meirande tesouro destas terras, o eixo sobre do que xira a vida e a riqueza desta comarca e de boa parte da nosa terra. 

Viaxe á Serra da Enciña da Lastra

“Cos primeiros melros
acordan os cans
os homes
miañan ao sol
húmido do mencer
...
a auga que baixa
das montañas
corre polas rúas baleiras
...
nas casas só quedan
sombras
algún ancián
que xa esqueceu o calendario
...
son tempos
de pensar a ausencia
...
o home vello á sombra
da aciñeira
conta as cabras
e dálles nome”
Eduardo Estévez, Os veos da paisaxe

Aínda semella que foi onte cando decidín internarme en soidade nun dos espazos naturais máis valiosos deste noso vedescente país. Fora unha viaxe íntima, tranquila e meditativa, solitaria e necesaria, que me levara a coñecer algúns dos lugares máis fermosos e afastados da Provincia de Ourense e por ende, tamén do noso país. Decidín achegarme até a Comarca de Valdeorras, até o extremo nororiental das terras ourensás, e máis concretamente até o Concello de Rubiá, na procura do Parque Natural da Serra da Enciña da Lastra e dos calcarios Penedos de Oulego. A Serra da Enciña da Lastra é un verxel que se localiza por antr’os vales que o Sil, na súa entrada a Galiza, foi conformando dende o comezo dos tempos. Esta serra de cumios de rocha calcaria é toda unha excepción na paisaxe granítica galega e fronte a característica lousa valdeorresa. Ademais, atesoura unha flora moi pouco habitual neste noso país. 

Esta serra posúe abondosas características propias dos bosques mediterráneos e nela podemos contemplar unha gran mestura de exemplares lonxevos de aciñeiras e castiñeiros, así como recender o arume do tomiño silvestre e achar máis dunha vintena de especies de orquídeas. Percorrín a serra con serenidade, albiscando as masas arbóreas que cobren a cortiza terrestre e deixan ó descuberto os pálidos e afiados penedos. Esta serra foi declarada Parque natural no ano 2002 e posúe unha superficie protexida de 3.151,67 hectáreas e unha altitude media de 684 m. Este calcario val é un auténtico verxel de gran valor para a fauna, especialmente para as poboacións dalgunhas aves rapaces como a aguia real (Aquila chrysaetos), o bufo real (Bubo bubo), o falcón peregrino (Falco peregrinus) ou o alimoche común (Neophron percnopterus). Ademais, esta serra conta co maior número de especies que nidifican do noso país. É por iso que este privilexiado ecosistema foi declarado Zona de Especial Protección para Aves (ZEPA).

Nas súas abundantes e misteriosas covas, máis dunha vintena e coñecidas por estas terras como “palas”, habitan dende tempos inmemoriais numerosas colonias de morcegos de até nove especies distintas, i entre as que abondan maioritariamente os “Miniopterus schreibersii”. As covas máis coñecidas son a Pala Cumbeira, a Pala Pereda e a Pala Cubelas ou a Pala da Zorra; esta última conta cuns 600 metros de lonxitude. Resulta incrible camiñar a carón do curso do Sil, onde medra o cangrexo de río autóctono, e albiscar recunchos e aldeas tan afastadas e silenciosas. Este curso i estas augas foron explotadas durante a época romana para achar as tan prezadas e valiosas pebidas de ouro, ó igual que en tantos outros recunchos deste noso país como os vales do Río Lor, no Courel, ou en Montefurado. Cóntase tamén que antano había por eiquí unha xigantesca “enciña” ou aciñeira, que servía de guía ós viaxeiros nesta terra de paso localizada no corazón da Gallaecia romana.

O Parque Natural da Serra da Enciña da Lastra localízase sobre do maior macizo cárstico do noso país. A influencia do clima mediterráneo explica a presenza dunha gran variedade de especies endémicas e raras que semellan formar parte de amplas extensións de bosques mediterráneos, soutos de centenarios castiñeiros, tomiñeiras, así como outras moitas matogueiras mediterráneas e demais vexetación que se asenta sobre das rochas calcarias. 

É común, polo tanto, achar neste Parque Natural ourensán numerosos exemplares de sobreiras, rebolos, amendoeiras, oliveiras e, por suposto, centos e centos de aciñeiras (Quercus ilex e Quercus rotundifolia). Por se isto fose pouco, nesta serra, atópanse representadas a metade das especies vexetais autóctonas da Galiza. Mais se algunha especie vexetal destaca neste paraíso de tomiños e aciñeiras, neste fronteirizo e calcario val ourensán, é unha fermosísima flor endémica coñecida como “Petrocoptis grandiflora”, que medra nos rochedos calcarios da montaña e tingue de cores verdes e rosáceas os pálidos e afiados petoutos.

Logo de pasear e coñecer detidamente a paisaxe e as numerosas especies naturais que eiquí cohabitan dende a noite dos séculos, decidín procurar un dos máis senlleiros recunchos deste paradisíaco verxel para determe a meditar. Precisaba achar unha paraxe fermosa, silenciosa e impresionante na cal poder determe e cavilar, pechar os ollos, sentir o ar, respirar fondo e recendelo arume da natureza. E así foi como optei por achegarme até os Penedos de Oulego, un dos máis máxicos recunchos deste verxel ourensán. Estes impoñentes penedos semellaban ficar sempre presentes no horizonte da serra, coma dentes de pedra que emerxen da terra e se agochan antr’as brétemas matutinas. Resultoume bastante doado chegar até estes impresionantes penedos, xa que este parque fica perfectamente sinalado e, como dicía, os penedos semellan dominar en todo momento o horizonte. 

Detívenme baixo da sombra daqueles impresionantes penedos calcarios afiados coma dentes, e fiquei pampo ante a grandeza deste recuncho natural e fronteirizo. De fronte a min ficaban tres penedos; de esquerda a dereita albiscaría o Penedo Vello ou Pico da Airela, no centro O Penedo, que conta cuns 1.037 metros de altitude, e á súa dereita o Pico da Campa dos Ferreiros. Ó redor destes tres impresionantes petoutos albiscaría tamén numerosas aciñeiras, así como breixos e outras moitas repoboacións de coníferas. Logo de sentirme máis familiarizado coa paisaxe, de ficar realmente sorprendido e impresionado ante aqueles afiados Penedos de Oulego, pechei lentamente os ollos, respirei fondo e púxenme a cavilar.