Ría de Vigo, mar de bateas

“Martín Codax, Xohán de Cangas
e Meendiño nas rías de Vigo,
son antergos xograes e trovadores
galegos, nas cántigas de Amigo.

Naveguei polo mar de Vigo un día
deixando un corazón xoven partido,
levando comigo a miña soidade
para a América e, alá desvanecido.

A tódolos xograes e trovadores
que un día cantaron a Terra Galega,
co respecto e admiración dun galego
que a Terra de Montes non nega”
Manuel Diz Ramos
Poemas na emigración, Galiza inmortal

Desta volta agarda por nós a riqueza do mar e o arume do salitre. Mergullámonos de cheo no histórico e xenuíno mar da Ría de Vigo, para ollar de preto as súas ondas e bateas, e por suposto, a súa inigualable Ponte de Rande, que une a vila de Redondela coa Península do Morrazo. Estamos ante unha das maiores rías de Galicia e, posiblemente, a máis rica en nutrientes das Rías Baixas. Este fermoso horizonte de bateas e ondas foi, antano, o mar que inspirou a trobadores coma Meendinho, Xohán de Cangas ou Martín Códax. 

Embarcamos de mañá no pequeno pero fermoso peirao de Domaio, no lugar moañés de Vilaboa, para coller rumbo a Rande e ollar de preto as tarefas que se desenvolven nas bateas, así como coñecer o encanto e singularidade das históricas “Ondas do Mar de Vigo”, que aló polos séculos XIII e XIV, algo ten cantado un vello trobador por todos coñecido: Martín Códax. Esta xigantesca ría baña os concellos de Vigo, Cangas, Moaña, Vilaboa, Pontevedra, Soutomaior e Redondela. Dende aquí aínda non albiscamos as salvaxes e solitarias Illas Cíes, mais a sombra da impoñente Ponte de Rande fai que a nosa ollada se deteña nos seus piares, nas súas impactantes dimensións. Esta xigantesca ponte, que une a Península do Morrazo co barrio de Cabanas, pertencente á parroquia de San Vicente de Trasmañó; e o Concello de Redondela; foi construída no ano 1978. Esta necesaria e arriscada infraestrutura foi baseada nun proxecto de Alfredo Passaro, Fabrizio de Miranda e Florencio del Pozo. As dimensións desta mole de formigón e aceiro resultan sobrecolledoras. Os mil cincocentos sesenta metros de lonxitude totais da ponte, xunto ós catrocentos metros de distancia entre piares, e os cento cincuenta metros de altitude dos mesmos; fan de Rande unha das pontes de tirantes máis longas do mundo. Grazas á creación da Ponte de Rande, a cidade de Vigo sufriu un auxe moi importante, facendo da cidade olívica, a urbe máis grande do chan galego. 

Embarcación bateeira na Ría de Vigo

Outra das xoias máis senlleiras desta ría son as súas bateas. Estas auténticas plataformas de madeira flotantes, conformadas por un entramado de grandes vigas de madeira, sosteñen as perpendiculares cordas que se afunden no mar, para cultivar o mellor mexillón das costas galegas. A Ría de Vigo fica ateigada de bateas que constitúen unha boa parte da riqueza desta terras. Non en van esta ría, a máis meridional das Ría Baixas, é unha das de maior produción mariña e de maior calidade do planeta. Aquí morren os ríos Oitavén e Verdugo, o Lagares e o Redondela, e as cristalinas augas da ría foron o campo de guerra das vellas batallas. A riqueza biolóxica e a inmensidade desta ría, cuxa superficie se estima nuns cento setenta e seis quilómetros cadrados, atrae a numerosos e rebuldeiros arroaces, solitarias tartarugas e ata as máis descoñecidas toniñas. Os seus máis de trinta quilómetros de lonxitude confinan nunha anchura variable de dez quilómetros entre Cabo Home e Monte Ferro, e uns seiscentos metros no estreito de Rande; volvéndose a ensanchar na Enseada de San Simón, ó fondo da ría de Vigo. Este mar ateigado de historia, fala de vellas batallas, de loitas sen piedade e da intrusión de fragatas invasoras. Baixo a sombra da gran Ponte de Rande, os fondos do Mar de Vigo gardan os tesouros e navíos da armada española afundida polos ingleses no transcurso da Batalla de Rande. Os galeóns españois, ateigados de ouro e prata procedentes das Américas, buscaron agocho na profunda Ría de Vigo, ocultando os seus impoñentes velames por tras das Cíes ata chegar ó acubillo da Enseada de San Simón. 

A escadra angloholandesa masacrou á flota española e ós seus aliados franceses, soterrando baixo os lodos da ría as refulxentes toneladas de ouro, e milleiros de vidas. Somentes a cidade olívica, protexida polas súas antigas murallas, foi quen de resistir o saqueo ó que someteron os ingleses outras vilas como Redondela ou a mesma Illa de San Simón. 

Deixamos atrás a fermosura e os segredos que se agochan baixo as ondas da gran Ría de Vigo, auténtico remanso do mexillón galego, unha das meirandes riquezas do noso país. Despedímonos da Ponte de Rande, cuia sombra semella mesturarse co mar entre as bateas. As viñas de albariño brillan baixo o refulxente sol do Morrazo, e na outra beira da Ría, Vigo, a cidade da oliveira, agóchase entre a brétema atlántica. Que os barcos bateeiros non deixen de pasar baixo a sombra de Rande! 

"Quantas sabedes amar amigo

treides comig'a lo mar de Vigo

e banhar-nos-emos nas ondas.

Quantas sabedes amar amado

treides comig'a lo mar levado

e banhar-nos-emos nas ondas".

Martin Codax

Montefurado e a cobiza dos romanos

"A mais de todo eso a miña terra
De minas de metales un tesouro
Fechado nas entrañas inda cerra,
Correndo polo Sil pìbodas d' ouro".
Xoán Manuel Pintos, A Galicia

Continuamos percorrendo os antigos vieiros, deixados polas vellas civilizacións que atravesaron esta terra na procura do ouro. Cando os romanos atoparon as refulxentes e valiosas pebidas deste ansiado material precioso no leito dalgúns ríos ourensáns, deu comezo a sonada febre do ouro. O poderoso Imperio mobilizou milleiros de escravos e unha lexión enteira para explotar e dominar as prezadas concas da terra de Auriense, "A Dourada". Mais non somentes atopamos vestixios da minaría aurífera na provincia ourensá; as terras lucenses tamén agochan unha mostra senlleira e importantísima que, polo clima e paisaxe da súa contorna, ben podería pertencer a Ourense. Pola influencia do Río Sil, e pola súa ubicación, goza dun clima mediterráneo, e as enciñeiras constitúen gran parte da paisaxe. 

Túnel de Montefurado

Ós pés das maxestosas e virxes serras do Caurel, a Serra do Ouro; e de Manzaneda, no Macizo Central Ourensán, achamos unha anterga e impoñente mostra da soberbia romana, a mesma que os fixo dominar o mundo. O seu nome é Montefurado, na Parroquia de San Miguel, no Concello lugués de Quiroga. Trátase dunha profunda e xigantesca furna aberta no corazón dunha mole rochosa de enormes dimensións, e que lles serviu ós invasores para dominar o Río Sil e cambiar o seu caudaloso curso. O lugar era unha atalaia natural sobre a contorna. De feito, contan que no alto de Montefurado existiu unha fortaleza chamada Castelo de Pena do Corvo. 

O Túnel de Montefurado tivo que ser un fito para a enxeñaría da época, pois foi construído no século II d.C, baixo o reinado do Emperador Traxano. Antano acadaba os cento vinte metros de lonxitude, pero despois do derrubamento de 1934, causado por unha crecida do Río Sil, somentes conserva cincuenta e dous. Mide uns vinte metros de alto por riba do nivel do leito, e ten unha media de dezanove metros de ancho. 

Montefurado é unha mostra ben significativa da ambición dos romanos, que eran quén de escravizar ata o mesmo Sil, o río máis caudaloso do chan galego, para saciar a súa inesgotable cobiza. Para conseguiren o seu obxectivo de rabuñar e profundar no ventre da montaña, queimaron a mesma pedra, consumindo cantidades inmensas de madeira. Durante centos de días e centos de noites, os escravos talaron as enciñeiras da contorna, baixo o asoballamento de látegos e berros, bágoas e suor. Algunhas das pedras da bóveda aínda semellan calcinadas e borrallentas, namentres os óxidos dos metais que agochan as entrañas mesmas do monte tinguen a rocha. 

O que tanto ansiaban os romanos con esta obra, con esta vella ferida nas entrañas do monte, era desecar parte do río para deixar ó descuberto as innumerables pebidas de ouro, que o Sil fora arrastrando ó longo dos séculos. Os centos de escravos peneiraban baixo o sol cada presa de terra, na procura do cobizado ouro co que se engalanaba o inmenso poder do Imperio máis poderoso da Antigüidade. 

Contan tamén, que nestas fermosas e singulares terras de Quiroga, consérvanse aínda varias minas que, ó igual que Montefurado, procuraban o ouro nestas terras fronteirizas. Entre elas podemos destacar as de Hermidón, A Veiga e Albaredos. 

A vella furna dos romanos deixa ó descuberto as capas da codia terrestre, amosándonos os segredos mellor gardados de Montefurado e a súa dourada historia. O Sil atravesa o monte amosando unhas tonalidades turquesas, e os liques e o musgo visten de verde a parda rocha. O lugar, fai tempo que atopou acougo dos tempos da febre do ouro. Agora, nembargantes, somentes unha enciñeira agónica sobrevive no vertixinoso cantil de Boca do Monte. 

Que endexamais se derrube a vella fazaña dos romanos!

As torres da anterga Compostela

"Cidade, os teus ollos de onte
foron o espello roto
onde eu quixen amarte.
Chegar a Compostela desde dentro,
coa forma da palabra rezumando,
voltar cara ó silencio de granito
cando a vida é verdade e ninguén chega.
Tan só o verso que ispe na nostalxia,
leve harmonía do lume en homenaxe
ou retorno a esa fraguiza sempre acesa
que nos marca os alustros da memoria.
Tráioche agora unha oración de noite
pecha e reixas forxadas ás escuras
coa música dos teus canos de pedra,
e ti segues ofrecéndome a túa aperta
falsa e clandestina,
erguendo as mans das lousas prohibidas
co engado do que brilla e se proclama.
Pouco ten mudado,
nada cambia
o ritmo das sombras debaixo das torres;
Santiago é un rostro sorrinte
na máxica bóveda das estrelas".
Luís González Tosar, Volver a Compostela

Fachada do Convento de Santa Clara

O horizonte arde no solpor da vella capital da Patria. Camiñando polas empedradas ruelas, trato de mesturarme co bafo da cidade, perderme por antre os arcos e debuxar a miña sombra na dourada luz que emiten os ocres farois. Os cristais dos vellos e nobres fogares reflicten os pasos nas sempre transcorridas rúas da anterga e monumental Santiago de Compostela. Namentres procuro rueiros de prata e acibeches, nos meus pensamentos a marusía de lembranzas trasládame ó mar da Crunia, o meu antigo leito de aluguer e o berce da miña madurez; a miña ensalitrada fonda. Os meus pasos adoecen por facerse camiño na maratón das empedradas ruelas, por atopar acougo nas tabernas e soportais. 

Non son poucos os rueiros que se abren cando un forasteiro pon os pés en Compostela. Esta cidade agocha nas súas entrañas unha gran cantidade de fermosas rúas e innumerables recunchos onde contemplar auténticas obras de arte. Por todo isto, e moito máis, o Casco Histórico desta monumental cidade, foi declarado Patrimonio da Humanidade pola UNESCO no ano 1985. O noso percorrido comeza na entrada norte da cidade, en concreto na rúa dos Basquiños. Dende alí, emprendemos a nosa andaina; aquí podemos albiscar unha das mellores mostras da arquitectura barroca, a fachada do Convento de Santa Clara. Trátase dun complexo monástico que, na súa meirande parte, foi edificado entrámbolos séculos XVII e XVIII. Neste convento traballaron os mellores mestres de cada xeración de arquitectos: Domingo Antonio de Andrade, Frai Gabriel Domínguez e, finalmente, Simón Rodríguez, que construíu a súa rexa e portentosa fachada. Trátase dun falso telón, ergueito en enormes pezas de sillería, e culminado cunhas xigantescas formas xeométricas esculpidas en granito do país. De fronte atópase o Convento do Carme, cuia fachada é da época renacentista. 

Mosteiro de San Martiño Pinario

Camiñando polo Casco Histórico

Continuamos coa nosa andaina mergullándonos na estreita rúa dos Loureiros, para penetrar na zona vella pola Porta da Pena, antigo linde da vella cidadela, antano amurallada. Ós poucos pasos atopámonos cunha das máis senlleiras obras arquitectónicas da cidade, a Igrexa do Mosteiro de San Martiño Pinario. A súa fachada é unha síntese da arquitectura prebarroca galega. Foi proxectada por Mateo Lopes, cunha fachada de telón elegantemente decorada. Rodeamos o mosteiro pola rúa das campás de San Xoán, e chegamos á Praza da Acibechería. Dende alí, contemplamos a fachada principal do mosteiro de San Martiño, xa da época barroca. Este complexo ten as súas orixes no século X. No século XVI, chegou a ter baixo o seu dominio, tódolos mosteiros beneditinos do país, o que o converteu no máis grande do Estado, con máis de vinte mil metros cadrados. Dámosllelas costas á fachada de San Martiño Pinario para contemplar o esplendor e a grandeza das catro fornidas torres da antiga e maxestosa Catedral de Santiago. As impoñentes siluetas dos campanarios protagonizan os sanguentos solpores do horizonte compostelán. As rúas, coma sempre, son transitadas por milleiros de peregrinos que, dende a Acibechería, acceden ó Obradoiro. Esta rúa recibe o seu nome da multitude de obradoiros que, dende antano, practicaban a arte de traballar o acibeche, mineral típico destas terras. 

A historia de Compostela está estreitamente vencellada á súa catedral, un dos conxuntos monumentais máis fermosos e impresionantes da vella Europa. A Fachada da Acibechería, de estilo Neoclásico, é a derradeira mostra dunha evolución arquitectónica que funde as súas raíces en tempos lonxanos. A lenda conta que os comezos da cidade poden remontarse a comezos do século IX, cando un pastor chegou a Iria Flavia afirmando ter atopado o corpo do Apóstolo Santiago. O bispo Teodomiro mandou fundar a primeira capela, entorno á que naceu a cidade, e que fora destruída polo caudillo musulmán Almanzor. 

Atravesamos unha pequena ruela ata chegar á Quintana de Vivos, praza mítica de Compostela, onde ollamos a Porta Santa, na cabeceira da Catedral, e que somentes permanece aberta en Ano Xacobeo. Quintana de Mortos é un espazo amplo e aberto, sito entre a Catedral e o sobrio mosteiro de San Paio de Antealtares. Resoan as graves e vibrantes badaladas dende o alto da Torre do Reloxo. Atravesamos a praza e chegamos a Praterías, cuio nome provén tamén do antigo gremio de prateiros e orfebres. A Fachada de Praterías é a única orixinal que conserva a Catedral, de estilo Románico. Este santuario foi o gran soño do arcebispo Diego Xelmírez, quen lle dou a esta igrexa todo o gran poder que chegou a ter. A Catedral foi erixida para dar cabida ó numeroso tráfico de peregrinos que chegaban ata Compostela; e, para traballar nela, foron chamados os mellores canteiros de Europa. Foi proxectada por Bernardo O Vello, e construída entre os anos 1075 e 1112. Ten unha planta de cruz latina e tres naves interiores, erguidas en xigantescas pezas de granito do país. Trátase da obra culminante da arquitectura románica. 

Fachada do Obradoiro da Catedral

Sobre a Fachada de Praterías, érguese o símbolo da outra gran época dourada da anterga Compostela: os séculos do Barroco (XVII e XVIII). A portentosa Torre da Berenguela érguese ata os setenta e catro metros sobre o antigo cemiterio de Quintana de Mortos. Foi proxectada por un ambicioso arquitecto nado na Costa da Morte, que con tan só trinta anos asumiu o arriscado reto de contribuír á evolución da estrutura da Catedral. A súa obra máis recoñecida, e que máis pegada deixou na arquitectura barroca galega, é a Torre do Reloxo, máis coñecida como A Berenguela. Foi todo un desafío na época; mais, a beleza do resultado final, converteu ó seu deseñador no arquitecto máis importante da historia de Galicia, Domingo Antonio de Andrade. Baixo a sombra da Berenguela, a Fonte do Sereo acolle as moedas dos soñadores transeúntes, que agoiran un desexo cada vez que se achegan a Praterías. 

Praza do Obradoiro, corazón da Patria

Entramos na Praza do Obradoiro acompañados do son das gaitas que, dende o arco, espallan ó ar ceibes, as notas da liberdade. Estamos no corazón da Patria, auténtico monumento central de Santiago, e mesmo de todo o chan galego. Fronte de nós, eríxese a obra mestra do Barroco peninsular, un prodixio da arquitectura do século XVIII, e que converteu á Catedral nun xigantesco monumento ateigado de liques dourados que embelecen e adornan a Fachada do Obradoiro. Proxectada por Casas e Novoa, e cun gran telón esculpido no granito, coas máis diversas e ostentosas formas, entre as que cabe citar as vieiras, follas de parras e uvas, cabazas ou volutas. Unhas grandes vidreiras reflicten as cores do solpor e, sobre elas, as torres das Campás e da Carraca, érguense a uns setenta e catro metros de altitude. A fachada cobre e protexe o Pórtico da Gloria, obra culmen do Románico europeo, e que foi esculpida polo Mestre Mateo e o seu obradoiro. 

Aquí, no Obradoiro, pódese ver a máis importante mostra de cada estilo arquitectónico compostelán. Á nosa dereita, albiscamos o pazo románico de San Xerome, sede do Reitorado da Universidade; e á nosa esquerda, o Hostal dos Reis Católicos, de estilo Gótico. Finalmente, ás nosas costas, ollamos a sombra dos arcos do Pazo de Raxoi, a obra máis importante do Neoclásico galego. Os peregrinos caen de xeonllos co cansazo e coa emoción da meta desexada a cada paso. A proximidade do monte virxe, lémbranos que ficamos no seo do rural, a carón das terras do Dubra, do Tambre e de Outes, baixo o dominio do Pico Sacro, e nun antiquísimo cruce de camiños xa dende época romana. O casco histórico de Santiago, que ten o seu punto culminante na Catedral, érguese sobre un outeiro entre as bravas serras da contorna compostelá. 

As rúas de Compostela

Abandonámo-lo Obradoiro camiño da rúa do Franco, a máis popular e histórica da cidade. O seu nome deriva de ter sido, dende antano, unha zona na que os comerciantes tiñan certos privilexios. Ós poucos metros atopamos o Pazo de Fonseca, edificio fundacional da Universidade de Santiago de Compostela, unha das máis antigas e a máis importante de Galicia. Os seus trinta mil alumnos poboan as rúas compostelás, e manteñen viva a chama dunha institución con máis de cincocentos anos de historia. Seguimos cara ó Franco na procura dunha vella taberna onde apagar a sede e acougar a fame grazas, en parte, ás tapas que acompañan á bebida. A rúa do Franco é a máis transitada e viva do Casco Histórico e, en tempada alta, fica repleta de turistas e visitantes. Continuamos a nosa rolda polas lousas de Compostela, descubrindo rúas míticas que, nas tardes de chuvia, reflicten coma espellos a luz tenue da tardiña. A beleza lendaria de Santiago fixo que fora cantada por poetas e músicos; pintada eternamente por artistas, e fotografada infinitas veces ó longo dos tempos. Podemos imaxinar a un abraiado Federico García Lorca mesturándose coa humidade deste “Laio de pedra e cristal”. O corazón de Compostela está ateigado de pequenas praciñas onde os soñadores músicos da rúa entoan sons de nostalxia. Pasamos polo Toural, onde a figura dun xigante de pedra que soporta o peso do mundo preside o alto da fachada do Museo Eugenio Granell, e chegamos ata a Praza da Universidade, para ollar a impoñente fachada renacentista da Facultade de Historia, a máis antiga da vella institución. 

Percorremos algunhas das máis míticas rúas da Zona Vella, na procura de saborear a auténtica esencia compostelá. Subimos ata a Praza de Cervantes, a través das vivas rúas de Caldeirería e O Preguntoiro. Os seus nomes lembran os vellos gremios de artesáns que, dende o Medievo, habitaron esta zona. Hoxe seguen a constituír un dos corazóns comerciais da cidade. Baixamos pola Conga, onde naceu a musa Rosalía de Castro, ata chegar á rúa do Vilar. Alí contemplamos os elegantes arcos baixo os que se resgardan estudantes e peregrinos, e que pertencen ás burguesas e fachendosas vivendas de granito do país, con grandes ventanais. Na Rúa Nova, atopamos viva a cultura de Compostela. Aquí ubícanse varios teatros que dan boa conta do rendible que semella ser a cultura nesta cidade de estudantes. Obras teatrais, concertos, exposicións, ciclos de cine, e museos coma o CGAC ou o Museo do Pobo Galego, forman parte da ampla e constante oferta cultural que ofrece a vella capital e que a diferenza do resto de cidades do País Galego. 

Arredor do Casco Histórico, Santiago conta con multitude de barrios populares, habitados por nativos e estudantes, e que amosan aínda a tranquilidade e humildade da vida dos barrios. 

Entre eles, o de San Pedro ocupa un lugar destacado. Se na Zona Vella as casas semellan burguesas, aquí son vivendas pequenas e humildes, aínda que igual de antigas. Por aquí entra o Camiño Francés, e conta con dous grandes parques, o da Almáciga e o de Belvís. Este último conta cunha impresionante panorámica da cidade. Non está demais achegarse, tamén, ata un dos máis míticos parques desta cidade verde, premiada en numerosas ocasións polo desenvolvemento sostible e respectuoso do seu urbanismo. Trátase dos antigos terreos do Mosteiro de San Domingos de Bonaval, que foi reconvertido en espazo de lecer, aproveitando as antigas estruturas e os nichos baleiros do antigo cemiterio. 

Rematamos o noso percorrido ollando o solpor dende a Capela de Santa Susana, no alta da Alameda. Dende este amplo e antigo parque, que divide a Compostela antiga da Zona Nova, albiscamos unha das panorámicas máis míticas e primorosas da cidade. A lonxeva Catedral, de oitocentos anos de historia, érguese sobre os vermellos e irregulares tellados do Campo das Estrelas. As árbores dos bulevares están en flor, e a tardiña cae lentamente sobre a cidade de pedra, sobre a urbe das impoñentes torres. Cae a noite pouco a pouco sobre a capital da Patria, mais Compostela non durme. A gaita segue a resoar ó fondo dende o Obradoiro, e os estudantes, máis eu, retomamos o vieiro de volta ó fogar. 

Que sigan a refulxir as douradas torres baixo o brillo do Campo das Estrelas!