domingo, 15 de xaneiro de 2017

A ruinosa i esquecida Torre de Torés


“a casa antiga e nobre deste amor, desta ardencia,
podrece pouco a pouco, despaciosas as trabes
senten os anunciados picores do abandono
e a comechume deixa revelación da febra
desprendida, seremos edificio en ruínas”
Miro Villar, Abecedario da desolación

Aquela mañá de outono, inmediatamente despois de termos coñecido o Castro de Santa María de Cervantes, o meu amigo Xoán e mais eu decidimos descender até o concello lugués de As Nogais para internármonos noutro recuncho histórico e lendario que se perde na sempre fría e silenciosa Comarca dos Ancares. Andabamos na procura dos restos dunha vella fortaleza que resiste a duras penas na parroquia de San Xoán de Torés, moi preto daquela impoñente torre que albiscaramos fai cousa dun par de anos ós pés da parroquia de Doncos e a carón do curso do Río Navia. Nada máis chegar a Torés, achariamos a Torre da Homenaxe e as ruínas da fortaleza medieval que andabamos a procurar de fronte mesmo á garrida igrexa parroquial, dominando unha lomba naquel intre adurmiñada baixo das xélidas sombras matutinas. 


A Torre de Torés eríxese impoñente sobre dun manto de musgos, couselos e silveiras baixo do que agonizan os maltreitos muros da vella i esquecida fortaleza dos Bolaño Ribadeneyra, os propietarios orixinais desta “casa antiga e nobre”, deste ignorado i esquecido “edificio en ruínas”. Internámonos paseniño nas entrañas desta pequena pero fascinante fortaleza dos Ancares, erixida na segunda metade do século XIV, ca fin de procurar entre os seus muros a podrecida lembranza dos seus antigos moradores; vestixios de batallas finadas, indicios de tempos mellores. Mais deste fato de pedras, desta fortaleza devorada polas silveiras e polo devalar irremediable do tempo, somentes semellan emanar as lendas máis incertas. Segundo contan algunhas delas, poida que as máis hiperbólicas, a casa e o señorío de Torés gozou dun gran poder e vasalaxe, chegando a atesourar máis de 1300 cabalos.


Nembargantes, o que si semella certo, ou segundo semellan testemuñar numerosos autores, é que da estirpe dos Bolaño Ribadeneyra sairían insignes cabaleiros das Ordes de Santiago, Calatrava e San Xoán. Nunha das obras do historiador lugués Manuel Vázquez Seijas, cítanse tamén outros ilustres descendentes desta casa, na meirande parte comendadores do rei como Fray Fernán Díaz de Bolaño, Fray Diego de Ribadeneyra, Fray Pérez de Bolaño, Fray Juan Díaz de Bolaño, Fray Diego Pérez de Ribadeneyra, Fray Pedro Fernández de Ribadeneyra ou Juan Fernández de Bolaño; sendo este último un dos 13 cabaleiros que armaría o rei Afonso XI o día seguinte da súa coroación. Desta liñaxe dos Bolaño Ribadeneyra procede tamén o actual propietario da fortaleza de Torés, o Duque de Segorbe, da Casa de Medinaceli.


Da fortaleza de Torés somentes queda en pé a rexa e garrida Torre da Homenaxe, que presenta unha planta cuadrangular duns aproximados 10 metros de cada lado e uns muros de 1,5 metros de espesor. A altura desta impoñente e agónica torre, erixida coa escura e ferruxinosa pedra da bisbarra, é duns aproximados vinte metros. No alto, coroando esta torre de tres andares, amais do soto onde se localizan os alicerces que a manteñen en pé, resisten as últimas ameas e os graníticos desaugadoiros en forma de canón e planta octogonal. Esta Torre da Homenaxe de Torés presenta unha porta de acceso no lateral orientado cara o sur, así como xanelas de marcación granítica. As entrañas da torre somentes conservan cascallos e maleza, fentos, musgos e silencio. Nos arredores da mesma, e baixo das silveiras, albiscaríamos tamén boa parte da muralla defensiva, que atesouraba unha superficie de máis de 30 metros de longo por uns 15 de ancho, así como unha barbacá cunha pequena torre de planta semicircular no extremo noroeste e restos de muros pertencentes a outras dependencias. 


Contan que esta fortaleza de Torés foi espoliada en numerosas ocasións por buscadores de tesouros que, froito da súa infinda cobiza, chegarían a cavar profundos foxos na praza de armas. Hai quen conta tamén que a fortaleza sería incendiada durante a invasión francesa. Mais o certo é que nos nosos días a ninguén semella importarlle xa esta vella e ruinosa fortaleza dos Ancares, este antigo fogar da longa estirpe dos Bolaño Ribadeneyra. Tanto os actuais donos, a Casa de Medinaceli, como as administracións públicas, non semellan moi dispostas a consolidar a estrutura nin a pór en valor esta fortaleza que agoniza dende hai décadas. Denantes de liscar de Torés, destoutra fortaleza en ruínas dos Ancares, como a Torre de Doncos ou a fortaleza de Doiras, decidimos deter os nosos pasos de fronte á impoñente igrexa parroquial. 


O templo de San Xoán de Torés, que presenta un estilo renacentista i está formado por tres naves,  atesoura no seu interior unha talla de San Xoán Bautista de 1,70 metros, obra do grande Francisco de Moure, así como interesantes pinturas murais e os fastosos panteóns dun cabaleiro e dunha dama da Casa dos Ribadeneyra. Fuximos de Torés lembrando con tristeza as tres humildes fortalezas que puidemos coñecer nesta serra; a de Doiras, a de Torés e a de Doncos. Todas elas gardan unha característica común; que fican arruinadas i esquecidas, e baixo dun manto de silvas “senten os anunciados picores do abandono”.

sábado, 7 de xaneiro de 2017

O Castro de Santa María de Cervantes


“D' unhas cantas alancadas
deixou atrás a parroquea,
e logo colleu ôs outros
ôs comenzos d' unha costa
qu' hay que subir, pra chegar 
â cas' en que vive Rosa, 
qu' é a pirmeira d' o lugar
dond' acontec' esta hestoria, 
conocido por Labrada; 
lugar, segun din as crónecas, 
dond' un rey mouro algun dia
tivo a córte, n-unha cova 
qu' hay n-o coruto do castro, 
donde deixou a coroa
cando fuxiu d' os cristianos;
mais, pol-o visto, enterrouna
tan ben, que ninguen' atopa. 
Com' era d' ouro macizo, 
con moitas pedras prezosas, 
moitos foron á cavar
por ver si daban co-a xoya, 
pero dicen qu' un encanto
sacáballes logo a forza,
e o pouco tempo, cansados
todos, tiñan que dar volta”
Xesús Rodríguez López, Cousas d' as mulleres e outras poesías

Este pasado outono, como cada ano por estas grises e húmidas datas, interneime na sempre impoñente Serra dos Ancares para osixenar os meus pulmóns e procurala calma. Desta volta non levaba grandes pretensións nin moita equipaxe, e as presas tiven a ben deixalas na casa. Interneime paseniño nesta nosa Reserva da Biosfera na compaña do meu amigo Xoán para volver a percorrer as faldras da montaña galega e coñecer algún que outro recuncho afastado e perdido neste asedio de picos, campas e devesas, neste atroz campo de guerra de lobos e rebezos, de corvos e xenetas. Collemos rumbo cara a parroquia do Castro de Santa María, no concello lugués de Cervantes, co propósito de achar un interesante poboado castrexo localizado nunha lomba sobre do Río Quindós, un afluente do Navia, e a carón mesmo da antiga igrexa parroquial. Nada máis chegar ó lugar, un outeiro dominado pola igrexa e o castro dende o que se divisa unha mesta fraga que nutre o curso do Quindós, sorprendeunos comprobar a altitude que atesouraban aquelas construcións castrexas así como o grosor e a aparente robustez dos seus muros. 


O Castro de Santa María de Cervantes foi estudado entrámbolos anos 1995 e 1996. Froito destes estudos, nos que se levarían a cabo escavacións en tan somentes unha décima parte da súa superficie, concluíuse que data da Idade do Ferro, de entrámbolos séculos I e II despois de Cristo, e sairían a luz restos de gran interese que na actualidade se conservan no Museo Provincial de Lugo. Nestas escavacións serían documentadas un total de 23 construcións domésticas, así como rueiros, canles, escaleiras e até sistemas de drenaxe. Nunha das construcións de uso doméstico acharíase un andar superior, no interior de algunha que outra serían achadas tamén lacenas de pedra, e mesmo serían documentados numerosos marcos de madeira das portas daquelas primitivas e ancestrais construcións. Centurias despois, concretamente entre os séculos XIII e XIV, sobre das ruínas deste castro construiríase unha necrópole medieval que dispuña dun total de 63 sepulturas, en moitas das cales se puideron achar restos óseos. 


Ollamos a grandeza deste castro dende o adro da pequena igrexa parroquial de Santa María, que recentemente fora restaurada e amosábase lustrosa, branca, inmaculada. Logo de cavilar no devalar dos séculos, na evolución da nosa estirpe e no moito que mudamos os nosos hábitos de vida, decidimos deixar tras de nós este histórico e silencioso recanto do Concello de Cervantes, este robusto asentamento castrexo dos Ancares para continuar coa nosa curta pero intensa estadía. Liscamos baixo o manto das húmidas néboas matutinas; o telón do mundo dos soños, o alento vital dun novo día. 

venres, 6 de xaneiro de 2017

Fonte do Cervo, mestura de augas menciñeiras


“A lamberme fontes feridas
fontes feridas
mananciais de chumbo nos que non estás
nos que non estás
e que só me agroman balas nésperas”
Estíbaliz Espinosa, mecánica zeleste

Aínda queda, neste noso humilde e verdescente país, algún que outro recuncho posuidor dunha maxia propia, inherente. Lugares que semellan antollos da natureza, que emanan un aura de paz e harmonía, un halo de plácido i engaiolante misterio. Este pasado outono quixen coñecer un destes máxicos recunchos nunha terra xa de por si paradisíaca. Retornei ao Courel na compaña do meu amigo Xoán S. Pazos co firme propósito de volver a percorrer a Devesa da Rogueira para dar coa Fonte do Cervo ou Fonte da Fame; unha impresionante paraxe natural localizada a máis de 1.400 metros de altitude onde a maxia emana da mestura das súas augas calcarias e ferruxinosas. Sempre resulta un pracer volver até esta delicada e importantísima devesa courelá onde se ven representadas a meirande parte das especies da fauna e da flora do noso país. Atravesamos os soutos, os húmidos e verdescentes prados da devesa, deixamos tras de nós os bidueiros e os ameneiros, as faias e os freixos, os acivros e os teixos denantes de chegar até o humedecido muro de pedra polo que escorregan as máxicas augas da Fonte do Cervo.


A Fonte do Cervo é unha parede rochosa pola que brotan as augas de dous mananciais distintos pero moi próximos entre si; pola franxa esquerda escorregan cristalinas augas calcarias e pola dereita, augas ferruxinosas; que son as que máis chaman a atención pola particular cor alaranxada do seu lodo. Dende antano este lugar foi empregado e visitado por menciñeiros e por xentes chegadas dende terras máis afastadas, como O Bierzo, ca fin de aproveitar os beneficios medicinais de ámbalas dúas augas. Segundo as crenzas populares, as augas calcarias eran empregadas para sandar a anemia e as doenzas estomacais, namentres que as ferruxinosas adoitaban ser inxeridas ca fin de curar problemas pulmonares e recuperar o apetito; de aí que tamén se coñeza este máxico lugar como a Fonte da Fame. Bebemos daquelas augas a partes iguais. As cristalinas augas calcarias, tamén coñecidas como augas duras, carecían por completo de olor e sabor e non resultaban tan doadas de inxerir como as augas de mineralización máis débil. As augas ferruxinosas, pola contra, presentaban un lixeiro recendo a óxido e un intenso sabor a ferro. 


As crenzas populares entorno ó uso destas augas con fins medicinais, do mesmo xeito que o emprego das plantas denantes da aparición das grandes industrias farmacéuticas, semellan en boa parte recoñecidas tamén pola comunidade científica, que testemuña que as augas ferruxinosas, aquelas que conteñen suficiente concentración de ferro para que este metal poda percibirse ó gusto, están indicadas para tratar anemias ferropénicas, cadros de glosite, hipertiroidismo ou até para fortalecer as unllas e o pelo. Con respecto á inxestión de augas calcarias ou augas duras, aquelas que concentran unha gran cantidade de minerais e que maioritariamente proceden de cursos subterráneos, a OMS indica que pode contribuír a cubrir os niveis de calcio e magnesio que precisa o corpo para manter osos e dentes en bo estado e previr a osteoporose e outras enfermidades cardiovasculares. 


Resulta realmente máxico contemplar estes dous mananciais tan próximos entre si, ámbolos dous tan medicinais pero ao mesmo tempo, de características tan diferentes. Poida que a maxia deste lugar non naza somentes das augas destes dous pequenos mananciais senón da súa mestura. Semella como se a natureza tivese a ben facer desta parede rochosa un lugar propicio onde saciar a nosa sede, sandar as nosas doenzas e recobrar a fame do espírito. Liscamos deste elevado outeiro, deste máxico santuario natural da Devesa da Rogueira, sandados pola cal e a ferruxe, pola sabia mestura das augas menciñeiras.